ПО СРЦЕТО УДИРА ЧЕКАНОТ НА УПЛАВОТ 1 ф е в р у а р и. Денот го поминавме во Бешишките Колиби. Во 19 часот го блокиравме селото Бешиште и се снабдевме со храна.1 МЕ ВИКАА Наум Фурнаџиев. Потоа бев Инокентие... никаков (просто само Инокентие), зашто Наума Фурнаџиев го бев погребал јас самиот со помошта на отец Алексеј, на кого Руската револуција му ја расекла горната усна. Да, кога ми помогна да го закопам Наума, тој веќе не беше отец Алексеј туку: Негово преосвештенство архиепископ далечноисточен на Задграничната руска православна црква Алексеј. И замина Неговото преосвештенство во својата епархија а јас, осумнаесетгодишниот Инокентие, останав. Но не многу време како Инокентие: пак се завикав Наум Фурнаџиев. Јас имам, се разбира, мајка: Доста, перачка, самокуќница. Никого не го интересира тоа што имам мајка, зашто секој ја има или ја имал. Не ќе ја ни насменував ако овој час не го токмеше мојот ранец: топла здолна-руба и две-три рала волнени чорапи и кошули и машинка за бричење (ја посматрав со каква стравопочит ја мести машинката што ја чуваше како чесно древо и тогаш кога бев Инокентие). Сето тоа го прави со бавни движења, пресовесно, набожно дури, како да ги прибира останките од раздавачките за татка ми на мртва сабота. И збор не прозборува. Би сакал коси да кубе, да пишти, да моли, да оптужува како пред четири години: „Куќава ќе ми ја затвориш!“ Така велеше тогаш а сега е тиха, на лицето жолтопроѕирно ни втрес, ни немир, втонатите очи шетаат по алиштата што ги реди в ранец и, ми се чини, бегаат од мене. Само носот – долг, тенок та прекршен – го гледам како £ ги следи очите, јас поправо по носот и знам дека очите шетаат врз мојата руба растурена на масата. Ваква е од завчера, откога во квечерината дојде Митре (илегалец ли, полуилегалец или слободен? не ми е јасно) а Митре никогаш не ми бил којзнае колку близок другар, но со Денка беа како магарето и прлето. Јас, пак, некогаш другарував со Денка. Збореше пред старата: „Те пуштија од затвор, значи.“ „Ме пуштија.“ „Рекоа: ништо не си кажал.“ „Немав што, па не кажав.“ „Имаше,“ рече, „јас ти дадов да растуруваш летци и не кажа.“ „Не кажав.“ „Пак ќе те земат,“ проговори потем мала станка со не многу повишен глас. „Пак ќе те затворат... На списокот си им.“ „Знам,“ изустив. А не знаев. Дотогаш ниеднаш не сум се присетил дека повторно можат да ме земат. „Утре не, задутре кај градските гробишта, точно во шест и пол часот биди. Со облека и со другоподруго. Во шест и пол таму ќе има патрола од г о р е. Размисли!“ рече и си отиде. На старата моја како да £ зарумени носот. Оттогаш – од вчера не, од завчера – ја заклучи устата, стави котел со вода на шпоретот и фати да ја прибира мојата здолна-руба. Ја гледав отсутно неа, молчелива, и ми годеше да го влечкам погледот по нејзините скапнати движења и да го слушам повторувањето на Митревите зборови: „Размисли!“ И смешно: ништо друго не мислев освен за тоа дека еве уште десет минути ќе почнат полицејските часови, уште пет, три, уште една минута полицејската ноќ ќе го затвори градов. Но, кога легнав, и таа мисла испари. Така, останав совршено празен а Празното не може да спие ниту, пак, да биде разбудено. Јас – ниту спиев, ниту бев разбуден... Сношти не, затсношти, низ сенките од премрзнати куќурки со мижурлави прозорци, прелета неговата сенка. Застана среде полицејските часови пред порти, но не зачука. Од под кошулата го истргна клучиштето виснато! на градите. Како крст, помисли, вовирајќи го во бравата. Не. Војник не носи крст, измрмори и отклучи еднаш. Н а ш војник не носи крот, се поправи и плукна. Отклучи уште еднаш. Ни крст, ни никакви пемпериња. А сите тие во разни војски, да речам, носат плочи, на пример, со бројки. Ќе затре трага и така, тие што не пошле по него, знаат: бројот 307 се брише. Во дворчето направи четири нечујни скочки и се најде на првото скалило. Во снегот остави четири траги од опинок. Се качуваше арамиски и го сети под шинелата германскиот шмајзер како го рога во левиот колк. Подзастана, го поткрена ремникот и, тукушто зачекори повторно, во главата му молсна прашањето: Зошто 307? Дојде пред вратата на собата лево од чардакот – „Сигурно не го изменила распоредот белата вдовица!“ Го истресе нечујно снегот од опинците и од шајакот над нив. Зошто 307? Но одговор не најде. Јас како Игно, стариот мој, со неговото Едрене, со кое не ми даваше да здишнам. Малу-малу: Едрене! Малу-малу: 307! По ѓаволите сите бројки знајни и незнајни! Добра уво на вратата – „Дишат!“ Вратата закрцка. Кога влезе, во мракот виде расплетена сенка и го чу нејзиниот преплашен глас: „Ти си Денко?“ „Кој друг може да биде кај тебе во ниедниведоби ако не јас? И кој има клуч освен мене?“ рече и ја згрепчи. Таа невестински покорно се даде да £ го нурне лицето во ракатката коси што ја вгрстил во дланката и ја почувствува вжарената дланка како £ трепери на образот наросен. Праша бесмислено: „Дојде, Денко?“ „Бројот 307 се брише, Милке.“ „307? Зошто 307?“ Но тој, небаре го очекувал прашањето, та уште совреме подготвил одговор, рече: „Па толку дни носам ѕвезда. Се брише а утре: 308.“ Се изненади кога го чу решението на загатката и како пред малку не можеше да најде одговор и како сето тоа дојде без да размислува. „Малиот?“ праша. „Ене го во креветчено. Да запалам ламба?“ „Не“, рече, „да н’ го разбудиме.“ И пак го нурна лицето во расплетаните коси... Пред мугрите, дланката му стинееше на нејзиниот растрепкан образ. Низ косите ги слушаше неговите зборови. Тие ја скокоткаа како туртурликање низ цигареќет стиснат на запци од чешел: „Друже команданте, му реков, од градот сум, јас да одам. Секое сокаче ме знае зашто на калдрмите сум ја расцепил главата токму толкупати колку што има недели во годината. Командантот се залетна во смеењето. Добро, рече, оди. Но ме догледа: го погалив клучт. Ти и Цане, ми нареди. Цане е одговорен. Се разбравме? Се разбравме, велам и ја кријам раката. Говори искрено! пак ми нареди. Јас го презграбив клучот и сетив: вапсано лицето. Се покајав, стопати се покајав што побарав да одам курир в град, Но побарав и, да речам, со едната нога веќе тргнав та не можев да се враќам. Објаснив: Имам дете: на шест месеци го оставив пред да заминам ваму: Ако треба, ќе одам, ако не... знам дисциплина. Треба. Се поднасмеа. Ми го извлече клучот од под кошулата, го одмери на дланката: Тежок, ми рекоа очите. Од патната-врата е, проустив. Кога излегував го зедов, за да знае Милка... Жена ти? Другарка ми. За да знае: ако сум јас – ќе влезам, ако е друг – ќе тропа. Да не отвора? Да не отвора. Командантот се смееше. Се смеев и јас заедно со сите околу и мислев како ќе минам низ градската ноќ и како ќе ја отклучам патната-врата и како ќе бидам во собава...“ Го слушаше така неговото туртурликање и го гледаше замижена: најличен во градската маштија: сунизок, со поголемок процеп помеѓу двете колена, чело плитко, меѓосано со две жили-опситени глисти над врвовите од растресените веѓи, нос месест што им се испречил на очите морави. А сега еве и ајдучки мустаќи, многу погусти од веѓите, за во нив да ги засолне дваесетидвете години. Но детето заплака во креветчето со дрвена обграда, што го правел дрводелецот Денко, и мораша да обвидели, та ја снема Денковата слика. Обградата запеа осипнато, еднолично, во згрчените прсти на Милка и тој час тивна плачењето. Неговата дланка остана да виси празна на работ од постелата. Денко стана, ја запали ламбата. Се пресегна над Спокојот што дишеше низ ноздрите на детето, над Насмевот што заигра на усничките. Насмевот, потоа, летна од перничето среде дрвената обграда и го усети под мустакот да му прета – „Се скри заедно со дваесетидвете години,“ Одеднаш, рипна насмевката од неговите покриени усни та му затрепка во очите. Тие се разминаа со Милкините и се застојаа во белите моминочни корења што ги пуштил последниот ден на јануари во стаклата од прозорецот. Низ жилите од корењата му зазрачи: првата мугра, триста и осмата, изнурнува од мракот. Тој разбра дека дошло времето кога секој партизан станува опасен гостин во сопствената куќа, па сепак не замина. Не замина зашто уште не ја извршил задачата заради која требаше да дојде во собава со постела и со креветче дрвено та обградено и со ламбата што ја запали неколку мигови пред да биде непотребно нејзиното светло. Како да ја извршам задачата? помисли и се растажи. „Милке, ти сакаше количка за него,“ зафати одвај. Тоа беше не завчера туку вчера, зашто мугрите сосем изнурнаа од темничината. Таа рече скоро рамнодушно: „Ех, нека тивнат луниве.“ „Ама сакаш. И пред да се роди велеше: Да заработиш, да купиме. Јас не заработив.“ „Не треба, само жив остани, дотогаш овој ќе извиши и не треба.“ „За требање – треба, но зошто толку... количка?“ праша. Таа погледна низ моминочните корења и виде белини. Во градите ја прережа сувомразица та, сета страв, му ги згрепчи прстите. Крикна придушено: „Бегај, ден заденува!“ Но тој не се ни подвижна. Тој беше со мислите во обградата на креветчето и жилите-глисти бабнеа и се росеа со пот. Не £ даде да му ги ослободи прстите. „Утрово ќе ти донесат убава купечка количка . . ,“ Денко требаше уште да говори, тој многу добро знаеше дека задачата не ја докрајчил, но застана прекучуден кога, наместо свои зборови, чу звук на празно газјарниче што се тркала по калдрма. Во тишината, што повеќе не ја расипа ни тркалање на празно газјарниче, полека му се добра Милка и, пак така полека, се сви околу него како повит околу стебло. Ги усети косите што му го прекрија лицето и помисли: На шумки крај потоци мирисаат. Нешто течно му ја осоли усната, го лизна, ги згмечи потоа другите капки што се кинеа од очите и рече најпосле: „Доста. Пхи! А револуција правам!“ Се обиде внимателно да ја одвие, таа се впи уште повеќе и тогаш тој ја откорна од себеси. Мирисот на шумки крај потоци испари и Денко можеше да види во русите коси лице што зрачи среќа. Среќата праша: „Што“? но тој рече суво, безмилосно дури: „Ништо!“ и продолжи да ја исполнува задачата, издавајќи заповеди: „Изутринава Митре ќе ти донесе количка некаква, количка за дете. Не отворај ја, туку таква каква ќе ја преземеш од него, негибната значи, довези ја отаде гробиштата вечер во шест и пол часот. Таму ќе бидам јас, а ако не бидам, друг ќе ја испразни. И... врати му ја на Митрета.“ Милка отвори уста збор да зазбори, но студена шурка воздух £ загреба во гркленикот, та не смогна. Почувствува како постапно стинее и во градите ја чу преѓешната сувомразница да ги реже дробовите со шарести заби на ајкула. Нешто се раскинува во неа и не може да си споможи та стои онемтурена. Денко отиде кај креветчето. Ги крена на раце Спокојот и Насмевот. Тогаш детето отвори очи. Тој го вклешти помеѓу дланката и брадосаниот образ. Ги снема и Спокојот и Насмевот. „Боцкааа!“ писна детето а тој измемоли: „Не ме познава,“ и го баци Вресокот. „А и како да ме познава...“ £ се сврти на Милка. Таа се испулила како претсмртнички и тој разбра дека не гледа во него и во детето туку низ него и низ детето. Затоа го остави незапалтено меѓу обградата и £ пријде: ја баци неа нема и беспомошна, онака како што му целивал рака на татка си Игна некогаш, уште дете, и се фати за вратата. Рече назамин: „Само... варди се...“ А таа откорна одвај: „Со здравје.“ Затсношти не, и сношти не, туку вечерва, во снегот потсинат меѓу оголени буки, колона длаби врвица. Колона со двајца вооружени и петнаесетина празнораки градски младичи и девојки. Овдека во букиве, снегот се повеќе темнее. Тој е сега само отсвет на квечерината што одамна, уште кај гробиштата, и се предаде на ноќта. Небото, потпрено со врвовите од дрвјата, се распаѓа на милијарди делови што ја бришат врвицата – „Бели парки откинати од смолосаниот ложник над буките.“ Луѓето длабат нова врвица, но паулките ја израмнуваат со надрочената угорничава белина. – Снегов ни ја крие трагата – им вели Денко на плеќите пред себе наметнати со црн шајак. Црните плеќи не се завртија и Денко прережа друга врвица крај првата. – Науме, слушаш што ти велам? – му рече сега на лицето недозабулено во шајакот. – Што велиш? – Велам: трага не оставаме. Тоа е добро. Главата исплива од црната јака. – Како мислиш добро? – праша. Денко уште ја должи врвицата покрај Наумовата. – Што како? Па не можат да ни дојдат по трагата. Значи: побргу сме кај нашите. – А кога би дошле, што би било? Денко го обгледа Наума, но виде сенка во темничината одвај белузлава. – Ние не признаваме кога би. Има само она што има! Маркс така вели. Пак ја мери со очите црната вишина што скапнато чекори во колоната и чека да чуе нешто, но кога не се донесе ни глас, праша: – Палтото откај нив треба да е... Си го дочувал... Наум застана. – Не спомнувај ги тие таму, сакам да ги заборавам! – Заоде. Денко пак стана последен прешлен од ’рбетникот на колоната. – И треба. Најдобро нешто е да се заборави и, да речам, се радувам што дојде... Се сврти и виде како се топи трагата зад него. Помисли: Последниот во орото го викаат опаш. А ние овдека: заштитница. Да е оро пред мене, јас би сум бил опаш. Но кај нас нема да е. Кај нас има: е и не е. Фати да весла со рамењата; кога тоа не споможи, ја истрга десната рака од џебот на бугарската шинела и ја втутна под кошулата. Проклетници низаедни! вели во себеси, топличко ви е тука, во мене, а? Крвопијци наши – ете што сте вие. А тоа му иде како фашизам! Се поднасмеа. Прстите го наалкаа клучиштето. А му реков: Друже команданте имам дете... Имам дете кое не ме познава. И само што го гушнав, ништо повеќе. „Боцкаааа!“ вресна. Цела ноќ лежев во косите а реков: Имам дете. Боже, што ли ќе биде со детето? (Боже? Нема бог. Природа, да речам. А како ќе се колнеш: жими природата? Смешно!) Тоа мора да стане нешто како... како... судија, на пример. Ќе има ли тогаш судии? Па мора да има, штом има народ, значи: караници, тепаници. Мора да се суди. Зошто, пак, судија? Небото сосем исчезна, се расчешла во темносинобелузлави влаченици што ја облекуваат колоната. Буки и напластени парки и прт што се топи зад Денка. Наум ја поткрена црната јака до над глобовите. ... Зошто да не можеле да не изнајдат? Зарем само по траги во снег се намирисуваат одметници? А лете? Камо лете траги во снег? Ги наоѓаат а траги нема. Има она што има. Она што се има, пред да се има, се немало. Напред, во темничиштето, стравотно списка нагазена гранка. Му запре срцето (колоната не застана). Потоа чу пак да бие, но не срце а чекан на Уплавот што удира по срцето... Се плашам? Сега е сè свршено... Или сè започнува? Главно – тука сум, претпоследен во ова што се вика колона. А последниов: Има она што има! Збори и гласот не му трепернува. Од поодамна е та затоа. И јас ќе свикнам... Можеби. Сите пред него стојат. Пак заудира чеканот. Треба да виделе нешта опасно. „Ние не признаваме кога би“... Ами сега? Вгореното лице му го повеа женски шепот: – Починка. Само без седење. – Зошто? – се врати тој меѓу буките. – Така рекоа. Пренеси му на последниот. Дури сега забележа палтуле снегосано та врежано во мракот со бели игралити дамки. – Ти студи? – праша. – Аха. – Па што не си се облекла потопло? Не одиш на корзо. – Не. Од корзо тргнав накај гробиштата вака облечена. За да не сумат кај одам. – Како ќе издржиш? – Таму има војничка облека. Ќе издржам. Помеѓу нив се растовари колку една количка снег. Тој се обѕрна и го виде Данка со грбот да жули кревка бука. – Слушај, ела поваму! – зашушле неговиот шепот. Наум се добра до буката. Денко, потраа едно време а потоа, откога го смисли она што ќе го каже, прозбори одвајчујно: – Да те прашам: би учел ли за судија? – Што ќе ти тоа? – се изненади Наум. – Прашам. Ете така, просто прашам. – Не. Не би учел – одговори потем кусо размислуваше. – Зошто? – сега Денко се изненади. – Судија суди и на смрт. – Да, но наш судија. А тој суди реакција, што се вели. – И наш не... – рече безволно Наум. Зад Денка се исправи недоизрастената бука. – Зашто суди на смрт? Па, ако е за тоа, овдека ти е пострашно од какво и да е судење: смрт без судење. Една пресуда, и за нив и за нас: куршум. Наум почувствува оган што виваше од градите. Му рече на Денка: – Знам. Си рече себеси: На Митрета му одговорив: Знам. А не знаев. На Денка му велам: Знам. А знам. Ете за што требало да размислувам затсношти, кога ми рече Митре: Размисли! – Па тогаш, како мислиш да се бориш ако ни да судиш не сакаш? Со молитви, можеби? Наум рече раздразнето: – Не знам. А молитви не спомнувај. Денко пак ја потпре буката и таа продолжи да се клања. Сега не падна на снегот колку една количка снег. Буковите потпирачи небаре се потсекоа и колоната зафати да се одвиткува на гола белина. Над неа се заурива она што било небо. Луѓето копачат пат низ неалкливите урнатини. Девојката Од Корзо Што Излегла го корне кусиот чевел останат во длапката-трага. Наум се ведна, но сети студенила во вратот. – Не треба, сама ќе го обујам – рече пресвиткана наполу. Од корзо тргнала, вели, за да не сумеле. А и во градот би се смрзнала, непак тука, (Еве, мене мразови ми ја коросуваат снагава.) Зошто излегла? Можеби и кај неа дошол Митре и £ рекол: „Размисли.“ Дали размислила? Мора да размислила кога и ѕвезда стокмила и сите други со неа. Уште кај гробиштата ги извадија и ја закачија на капите. Што ќе ни тоа? Та, ни на местото не сме дојдени... а ѕвезди веќе. Ами ако не пресретат потери и ѕвезди ли да видат? Тогаш никаков изговор ќе нема. Но и инаку, како може да има? Овој зад мене ќе пука, оној напред ќе пука и изговор нема ни со ѕвезди ни без нив. Русанка е во Бригадата... и таа носи ѕвезда, но тоа е друго... заштитена е од Бригадата, моќна, та може и ѕвезда да носи. Колку глупаво излезе сето тоа. Да не се сретивме – поинаку ќе беше, ќе ми останеше во сеќавањето онаква каква што сакав да е. Се сретивме, ме прочита и рече: „Не си т о ј.“ Тогаш не можев веднаш да ја разберам, затоа и бесмислено прашав: „Кој т о ј? Тој сум кого го гледаш,“ реков. И пак таа: „Не. Друг гледав низ решетките во затворската зграда отспротива.“ Разбрав, зашто не беше онаа од зад решетките. И замина ваму каде што јас, можеби не ќе стасам... Но ќе узнае што претргавме, што претргав! Ќе узнае за испокиснативе нозе што тонат во белава жива тина, за нашево, за моево прикрадување сè покрај плетот од Смртта, за ветриштава што ми го косат одот! И? Ќе ми рече ли; „Тој си?“ Глупости! Јас не тргнав за да чујам: „Тој си.“ Тогаш, зошто тргнав? Ако размислував, како што велеше Митре, ќе знаев. Не бев во состојба да размислувам и затоа, ако би ме прашал некој од овие во колонава или; некој од потерите: „Зошто?“ – би му одговорил просто дека пат нема, има само врвици што сам треба да ги риеш низ непроодниве белини и... толку. А тоа е најглупава глупост. Та, каков ми е тој јунак што прти врвици а остава по срцето да му удира чекан на Уплавот штом ќе закрцка гранка под нога. (Да ги исечам сите гранки во горите на светот, да ги изгорам, прав и пепел да се сторат!). Со беснеењето на она што било небо, ветрот донесе лаење на пци откај удолништето десно. Нозете втонаа во пречистата тина и останаа закопани до под колена. Во колената Наум сети болка од закорнати кучешки заби. Цане дојде до Денка. Рече: – Земи го овој пред тебе и извиди. Тука треба да се колибите. Му се стори дека се откорнаа забите и дека од колената истече сета негова крв. Таков, обескрвен, нежив, Наум суми како му клопоти натежнатиот јазик во недозинатата уста: – Јас немам оружје... Денко му подаде нагант: – Колку да не си без ништо. Ако затреба, штракни и сам ќе пукне. Тивкото, засркнато смеење на Денка се изгуби во лаежот. Јас несигурно чекорам по него со нагантот во раката и, ми се чини, отивнаа виулиците, зашто само лаеж слушам. Нема ништо поодвратно од пцишта! Да можам, сите би сум ги испотепал... не! отрул! Зошто сум ги намразил? И кога? Дали тогадамна кога, во шумичката над манастирот, го видов отец Амвросие? По лицето беше посипан со гнасна жар, го држеше манастирскиот пес меѓу задните нозе и, изјазичен, дишеше, грчеше забрзано, одвратно, пцошки... и песот, изјазичен, дишеше, грчеше забрзано, одвратно, амвросиски а расото павташе на ветрецот омарничав. Тогаш ли ги замразив? Ами во полицејските ноќи, кога го ловев нивното лаење што муцкаше крв? Пци научени да муцкаат крв. И овие ја муцкаат нивната крв. Мојава веќе истече од колената... – Ти остани тука и чекај. Ако чуеш пукање, притрчај кај мене. Денко го снема удолу. Ќе узнае што претргав јас што не сум бил т о ј! Наум стои зад самотно бело дрво и, во треска чека да се врати Денко без пукоти, тивко, во ноќта пренаситена со лаеж. Ветрот му го ниша нагантот во раката како чорап на ортома. На сртот, во маглата темносинобелузлава, стојат луѓе протонати. Стојат безгласни. Со разбеснеан тресок се уриваат останките од некогашното небо. Низ нив ѕирна сенката на Денка. – Тука сме, кај килибите – му рече на Цанета. Цане го виде без Наума. – А другиот? – праша. – Опаднат е, треска го тресе та го оставив до оган. Нозете се откорнаа од белите песоци на сртот. СВЕТЛИНА ИМ КРАДАМ НА ДРУГИТЕ 2 ф е в р у а р и. Ја преминавме Црна преку Расимбегов Мост. Дента останавме во Полчишките Колиби близу до селото Вепрчани. Н о ќ т а п о м е ѓ у 2 и 3 ф е в р у а р и ни помина на пат за селата Дрен и Смолјапи. Н о ќ т а п о м е ѓ у 3 и 4 ф е в р у а р и влеговме во селото Никодим. КОГА СЕ РАЗДЕНИ, се разбуди без трески. Ја виде Девојката Од Корзо што Излегла: под раскопчаното долго-палто се впил фустан од волнена ткаенка, а од кусите чевли излазиле до под голите колена плетени чорапи, ѕвездата предизвикува на беретката наддадена над челото безгрижно. И неа ја определија во Втората чета. Ќе смрзне, помисли и го побара командирот. – Некоја облека за другаркава – му рече Наум и пак се сврти кон неа, сега пламната во ушите. – Јас не барам – изусти таа осипнато и зарошка луто во гламните среде колибата. Зажали командирот: – Да има... Но ќе соблечеме некој дниве. Зборовите не го изненадија. На крај краишта, ова е војна и значи: смрт без пресуда; и значи: ќе соблечеш мртовец за да заштитиш жив. Го изненади гласот: рамнодушен, без втрес, без трошка жалење, како да рече: „Ќе купиме во Тивар2, само пари да присобереме.“ Во колибата слегол облак. Девојката Од Корзо Што Излегла сака да го врати секнатиот пламен и клечи над гламните расплачени, цедејќи ги очите низ клепките сплетени едниводруги. Наум задиши на снегот. Бели копи на бела падинка се исправиле така што сите да го видат него. Од секоја копа парее дим. Гледа во копите-колиби и се праша: Во која ли е таа? Од нив излегуваат војници, се враќаат и пак излегуваат, а неа ја нема. Не знае дошол ли, но секако чула: дошле. Па сепак не го побарала. Нему му е јасно: никогаш ништо меѓу нив не може да има, исто така како што никогаш ништо и немало. И покрај тоа, толку би сакал да го побараше... Колибата се истури околу него. Девојката Од Корзо Што Излегла мина лута со заблуден поглед. Ги снема во третата копа нагоре. Стоеше вгледан во стапалките извлечени до третата копа, кога шепа му го разниша левото рамо. – Војска, а? – рече Денко. – Да – проусти Наум отсутно. Потем малу: – Кај отидоа?– праша. На Денка очите му избегаа во удолницата. Одговори: – На состанок. – А ти? Зарошка во џебовите, истргна некаква тетратка, скина ливче, извади потемнета кутија та истури во хартијата тутунова сол. Рече откога завитка цигаре: – Јас на четни конференции, ова е друго... Обајцата стоеја со очите овргалени во третата копа и молчеа. Денко прв прозбори: – Што ми текна: се сеќаваш ли за приемниот испит во богословијата? Заедно влеговме, ти слаб а висок, јас со опинци и, да речам сунизок. „Пат и Паташон,“ прошепна некој. Не разбрав. Знаев: смешио нешто, оти го врзаа смеењето, одвај го изврзаа смеењето поради строгите погледи на комисијата од бради... Ти пееше убаво, ѕунеше собата: Мери, Томчо, стодрам алва. „Молитва!“ повелаа. И неа токму ја кажа. А јас? И јас, само „Бројот пополнет“, рекоа, и... подобро излезе (освен што се јадоса татко ми Игно). Ти душа израскина додека се созеде... Откога зазбори Денко, Наума фатија да го притискаат ѕидишта, витканикот со тутунова сол во неговата уста го закади со темјанов чад што му ги гризе ноздрите... Удираа, потоа, камбани во главата, а погледот, вратен откај белите копи, се драсна во разрожена срма на ветва одежда. Низ устата му избега крик: – Молкни веќе еднаш! Денко не молкна. – Зошто се плашиш? Било и поминало. – Толкупати ти реков: не спомнувај! – А ти: А ти? Зошто копкаш? Низ Наума бавно ое завлечка одлив. Очите иссврдлеа во снегот пред нозете две водникави дупчмња. – Не знаев, затоа... – голтна испокинати звукови. Обајцата го слушаа ветрот што завиваше од скриените сртови над нив. Наум: – Како пцишта... Ги посипа паќна прашина. Денко: – Да се постоплиме. Во молкот на колибата се вовре Девојката Од Корзо Што Излегла. Наум првпат £ ги виде веѓите среде игривиот круг на пламенот. Склучени, помисли. – Те викаат на состанок, другар Денко – рече зазбивана и пак му се врати на студот надвор. Денко се сви сиот во еден грч и не достана. На него, надвиснат над пламенот – „Наттрчувач пред старт,“ помамно заигра црвеножолтуникавиот блесок на гламните. Сенки-лилјаци му трепереа на челото, на образите, на братката: штом ќе се спуштеа од челото подолу, ја отскриваа ту едната ту другата глиста на слепите-очи, и дишеа двете дрочејќи се и росеа со сето лице – „Кација нагорена!“ Најназад успеа да достане – „Зошто и кому зборам?“ А збореше: – Рече: „Говори искрено.“ Јас: полуискрено полунеискрено. Сакав и неа да ја видам но не кажав. „Детето,“ реков. Затоа сега викаат. Јас сум тука и тоа е сè. Кај мене нема десет чекори назад. Така рекол... а Ленин рекол и друго. „Човек што не греши не може да биде.“ Што и да сторат, прави се. Наум виде: триаголничниот влез од колибата се затна. И пак: во триаголникот задраскаа белините. Седи така, сам, со фрлени очи во огнот и се обидува да мисли. Никаква мисла не му дојде туку му заѕунија туѓите зборови што ги чул: „Ќе соблечеме некој дниве...“ и „Ние не признаваме кога би. Има само она што има...“ Го обзеде чудна желба: да смогне да ги изговори онака како што беа изговорени: студено, убедливо, одлучно, без засркнување. Ги повтори гласно, но тоа беа разнишани слогови. Му се стори дека го затресе сношната треска среде лаежот. Се собра клопец. Тогаш пак се смрачи триаголникот. – Овдека крај огнов – рече војник. И вториот беше војник. Само третиот со гуна и со крлук. Наума како да не го видоа, зашто седнаа крај дрвата што стинееја, без да запрат да зборат. – Тоа ти е, брате, војска! – рече Првиот Војник на српски. Косовар, помисли Наум. – Војска, да ни е жива! – рече Гуната. – Баталјони, бригади, ехеееј! – се гласи Вториот Војник. – Така, ами како. Да пукнат душманите! Овчар, си рече Наум, следејќи ја пареата што се креваше од гуната. Што прави зимновреме во планињево? – И треба да се храни – отсече Косоварот. – Еми... треба, како не требало... живи луѓе... – исцеди Гуната недарежливо. Вториот Војник ги преброја пгрстите на рацете, фати уште еднаш, та застана на третиот. – Тринаесет овци ќе ни дадеш – рече. – Доброволно – се накашла Првиот Војник. – Еми... кога дошло... ќе дадеме, како не ќе сме дале. И пак тој што броеше: – Земјава ќе ја ослободиме. – Амин, господи. Првиот Војник извади хартија и молив. – Јане, ти потпиши, оттука си та полесно ќе те најдат да посведочиш кога ќе се ослободиме. – Плаќаме ние – рече Јане и го лизна врвот од моливот. – Еве! – Ама не треба... – Треба! – ја скуси расправијата Јане. – Нов? – се сврти кон Наума, – Нов. – Одлично! – рече и излезе по Гуната. Не знае колку време потоа седеше без мисла и без движење, кога колибата пак зовре вица-полна гласови. Зашушлеа сламата како улиште скакулци, заштракаа пушки во раце со мрсни крпи, запискаа мокри цепеници, смев се завитка со чад, испокинато попевање се задуши во вријавецот. Наум излезе пред триаголничниот влез. Го виде Денка што се нишаше надолу откај третата копа. Овој зазрачи. Со еден краток удир веѓите му го издиплија челото та титовката избега погоре. Мустакот тојчас му го руши свирка. Застана пред него и објасни: – Ова е маршот на Бригадата. Го знаеш? Наум нишна глава одречно. – Ќе те научам. Што да ти затреба, Денко е тука. И за вас збореа: „Новите да не сетат дека се нови.“ – Критика? – го прекина Наум. – Не. Самокритика. Не ми требаше, зашто за друго ме викале. А јас онака, како тебе, се по ред... – И? – И ништо. Поправо, не ништо туку... кандидат! Застана малу, погледна накоцорено во Наума и придаде: – Ленин вели: три точки: програма, организација и членарина. Ние тука само првите две. Третата... па и третата, ако земеш... членарина платена со крв, да речам... Во колибата останаа коски и запретани огништа. Воснегот, до едно рамниште, се исвкротија врвици. Денот мрзнее во шепотот од стотици луѓе. Скорни, опинци, исклештени чевли, извиткани крпи, ѕирнати петици – влечат дебели линии во мазната бела простирка. Неговиот поглед – преплашен зајак – скока од шинела на ќебе, од волнен шал на падобранска свила, на титовка, калпак, качкет, од лице на лице... и бара плетенки: црни како безѕвездена ноќ. Најназад ги догледа паднати вдолж зелена шинела, на десното рамо подгорена – „Ќе узнае што претргав!“ Не го додржа извикот: – Русанке! Плетенките се одвратија назад а пред него се открија жебурки под глобови, очи во глобови, лице стопено. И виде: две малечки црвеникави дамки на образите и се разлеваат дамките и не се веќе дамки а кругови и не се веќе круѓови а образи. Но очите не трепнаа (Што претргав? Ништо не пратргав!). Таа му подаде рака. Тој ја позеде. – Здраво, Науме. Раката веднаш слизна од неговата. Тој, можеби, отпоздрави. – Чув дека си дошол – рече и молк остави меѓу себеси и него (Чула а не ме побара!). Најназад: – Немавте пуканици на патот? – праша колку да праша. – Немавме – откина тој. – Бригада, строј се! – Во невреме дојде, но ќе свикнеш веќе некако... – Прв баталјон... – Ќе свикнам – рече неуверливо. – Јас сум во Третата чета... и пак ги виде плетенките на зелената подгорена шинела, за потоа да се изгубат среде луѓето со пушки. Девојката Од Корзо Што Излегла доби бомба. Ја врза на коланот од палтулето та ги обгледа фодулно тие околу. И нему му втутнаа бомба. Почна, некој шепна. Или не? Но чеканот заудира. Се обиде да погледне кон Третата чета а виде војска. – Почна... – Тој рече. Неа ја бараше, виде војска. Сега, рак, има само долга извиена сенка на ортома што ја кине, недалеку пред него, белузлава, немирна магла. Сенка во снегот и незапирно чкртање на небаре огромна дрвена нога неподмачкана. Чкртање и мукање на разбеснето ветриште што рога в грб. И повремен шепот на живиот телефон. И јас сум ортома. Да не стасав сношти – „Нов борец,“ ортомата ќе беше покуса колку за една заплетница од плетенка. Ден беше – видов војска. Зошто требаше да слезе ноќта за да ги видам плетенките? Плетенките и оние дни... ...Оние дни. Ѓорѓе Кавариќ изблу од креветот леген крв. Леген немаше, имаше сламници што, секое легнување, секое станување вееја прашина и имаше железни кревети со мрсна боја обелени и под црн, маслосан, што ги штипеше ноздрите. На подот, крај мојот кревет, истурена крв. Ѓорѓе Кавариќ ја истури низ дебелите усни. А ние бевме педесет души во една соба на битолската богословија и уште бевме деца. Па сепак, некој рече: „Ова е затвор!“ Не, јас не реков. Јас реков дури тогаш кога дојдоа германски војски што довлечкаа бугарски војски, кога се пренаселија битолските затвори та и богословијата ја направија затвор и кога полициски скорни ме клоцнаа в грб мене, Наума, та се испружив на подот каде што некогаш се сироса крвта на Ѓорѓе Кавариќ. Дури тогаш смогнав да речам: „Ова е затвор!“ А затворениците во маката капнаа смев: „Па што ќе е ако не затвор?“ „Да, но овдека беше затвор и тогаш кога не беше.“ „За душата, затвор за душата беше,“ рече некој. „И за телото.“ Реков и ја побарав крвта на Горѓе Кавариќ а видов црвена дамка капната од моето носиште. На подот од богословијата. На подот. А низ прозорецот, само три дни потоа, догледав, во женскиот затвор, во отадната зграда во која отец Алексеј ми читаше за монашкиот живот секоја вечер до доцнина, – лице на кое сонцето ишарало решетки. И плетенки видов, црни како безѕвездена ноќ, но не назад фрлени низ шинела подгорена на десното рамо, туку отспреди, две легнати, притивнати, спитомени царјинестици видов. Очите ми останаа во усните испукани и стегнати со по една железна прачка од страните: простумни прачки што од косите до градите ги извлекло сонцето со својата киста. Одеднаш, краиштата на усните се измолкнаа од стегот, ги прережаа двете железни прачки и се покажаа отаде нив. Или мене така ми се стори, но знам: гледав раширени, усни зашто видов блескот меѓу клепките. Реков: одеднаш стана тоа. И одеднаш, како да ми се присени Алексеј – светиот демон – пресегнат над неа, со коси изметкани, со брада чаталеста и со горна усна искривена та недоскриена од ежовските мустаки. Се напнав да викнам: „Бегај, тој е! Тој ќе те зацрни! Мене ме зацрни и тебе ќе те зацрни!“ На од мојата уста се вдаде додевно потпевање: „Молитвами свјатих отец наших, господи, Исусе Христе, боже наш помилуј нас.“3 И, како секоја вечер тогадамна, од зад вратата на таа иста соба, заѕуни неговото „Амињ!“, јас – дете – набожно влегувам без чукање, зашто чукањето беше помилуј нас а дозвола за влегување амињ. Јас сум сега во моето царство на тишината и на молитвите, блаженство ми се разлива низ душата, хорови небесни пеат... Отец Алексеј со прстите ја чешла брадата, ја фрла аритмично горната провисната усна што му ја расекла Руската револуција: „На земјава правдињи њет! Да го побједите тјелото, да живеете со севишњиот, да го викате и еден дењ ќе дојде во вас. Во ќелија манастирска испосничка, среде светата тишина ќе слезе Тој!“ „Месечар имаме во собата, отче Алексеј, молитва да му четете,“ рече еден од нас. Зашто ние бевме тројца врсници и бевме деца. А отец Алексеј вели: „Ќе ја усљиши господ мољитвата наша. Амињ.“ Раката ја наалка горната усна: „Црвењите се безбожњици!“ заигра под влакната жаросаното лице. Но ние бевме деца и од сето зборење разбравме само дека треба да бегаме. И бегавме од црвено. Та, ние веќе ја бевме виделе крвта на Горѓе Кавариќ. Плетенките се скрија и ги оставија решетките празни да зјаат. Се тргнав за да не им крадам светлина на затворениците. Седев на подот, облактен на колената... – Десет минути одмор! – донесе телефонот. Во темничината испрскана со паулици, заиграа две-три светулки. Светулките бргу се оплодуваат: секоја раѓа близнаци, тројки, четворки... – Да се гасат цигарите! – повела телефонот. Светулките еднаподруга згинаа. Војник од третата чета, прекриен со ќебе како старовремски фотограф, запали луле. Тоа зашета низ Четата, втутнато во тупаница. Лулето ја прескокна Русанка. ...Сакав да заљубам на оролиште како и сите девојќи лактињки. Тукушто достасав зурла да ме разигрува, тапан да корне трендафили на образи... опусте оролиштето, осипнаа зурлите, препукна тапанот: пушки видов во трапот под селото и вреснав: „Скриј се, татко, идат!“ Тој не смогаа да се скрие и не смогна да пукне та падна во трапот. Остави траги на земјата црвеница и недоотворена уста. Татка го однесоа на гробишта. Мајка ми пресвисна зашто не го закопаа со поп. Мене ме врзаа и ме пратија во Битола, во затворот што некогаш бил училиште за попови. И така... се растуривме. Останав сама. Во градиве се отвораа и се затвораа празни склопци. Празни: отвори-затвори чинеа. Но најдов другарки, сите заедно учевме да мразиме, секој заради своето, јас заради црвеницата во трапот, и другите мразеа заради црвеницата во трапот... Еден ден усетив поглед впиен во моиве очи. Ми затрепери нешто на усните и избегав кај другарките... – Ама будалски наредби! „Ама будалски мисли...“ – Цигаре да не можеш да запалиш ни овдека, во ветриштава! „Мир да на можеш да запазиш ни овдека, во ветриштава...“ – Па ти, другарке, спиеш! А мислиме одмор. Русанка ја скинала колоната. Стрчна и пак ја врза. Сакаше да се ослободи од мислите што се бореа со сонот, зашто тие накреваа спомени во кои се гледаше себеси излагана а никому не му е мило да се присеќава како бил излаган... Но спомените извираат сами, спротивно на волјата, тие се дури и нужни во колоната што одвај се движи во снеговите спроти-струјно од ветриштата... ...Тогаш немаше снегови, немаше ни ветришта, зашто ние бевме во соба со решетки. Снеговите беа надвор, надвор се гонеа и ветровите а во некогашната богословија имаше само студови. Го гледав низ решетките: става има, очи остри како набодни наши селски. Ќе излезе еден ден, секако ќе излезе оттука. Та, не можат се живо да убијат! И јас морам да излезам! Посинев од гумените палки и од кундаците и од скорните, но ќе излезам од куќава во која некогаш учеле молитви. А тогаш, светот прикаски ќе прикажува за него: „Баталјонот негов бункери затина...“ „Кој е тој?“ „Русанкиниот!“ Почувствува огнови во лицето што го воднеа паулките. Ја поткрена пушката на рамото, ги истри потоа рацете еднаоддруга и измрмори: – Будалштини! Две недели те гледав и ти зборев, крадејќи им на другарите светлина. Сите насумиле а никој подбивно не се насмеа. Зошто? Та, треба да се кикотат! „Ме боли главата, морам крај прозорецот,“ велам. И никој не рече: „Досега стопати ќе ти сеј расцепеше ако вистински те болеше!“ Никој. „Освежи се,“ говорат, „ќе помине.“ И така, примирен – „Ништо не знаат!“, ги барам решетките и чекам сонцето да ги фрли на твоето лице. И да ти повторам кој знае по кој пат: ...Четврта си, не си прва. Тебе морам сè да ти речам. Тоа беше многувреме пред да ме зацрни оној од собата во која си, Еднаш ме обзеде тага та реков: од малост да заљубиш девојче, да си играш, да го заштитуваш, може ли? И после: цел живот заедно – „Од малечко до големо, хеј!“ може ли? Та ми долета во мислите такво девојче: Кате се викаше. Но неа од поодамна ја немаше во градот (се мажила ли? во друг град отишла? умрела?). Таа, Кате, беше првата. Ти треба сè да знаеш. Втората ја видов на шеталиштето. Недела беше, и сега си спомнувам, зашто само во недела можев да гледам луѓе, во делниците гледав иконостаси и раса. И беше помеѓу два и пет часот, зашто само тогаш ги оставаа отворени портите од затворов-богословита, Шетавме ние неколцина врсници помеѓу липи и чувствувавме: почнуваме да не сме деца. Помина таа (втората!) во гимназиска кецелка а јас видов... јадри гради. Ништо друго не видов освен црна кецелка оптегната некаде над коланот. И ништо не чув што збореа моите врсници. Та, чувствував: почнувам да не сум дете. Се сретивме пак назамин. И пак. Но, најназад, таа ми го попречи патот и јас изморничавив сиот. Чув: „Карикатуро!“ Шеталиштето го поплави смев. Јас избегав. Во подрумот од богословијата, каде беше сместена нашата гардероба, го побарав бројот 123, го отклучив катинарот на орманот и зарошкав. Падна машинката за бричење што ја бев купил за да ги силам влакната под носов. Падна и сапунот. Го наалкав огледалото. И видов: лице издолжено, светечко, братка врвулеста, нос, ах, нос – преполовена коњска потковка! И сето тоа наврено на врат – „Рачка од рипида!“, облечен во црна јака закопчана до јаболкцето. И тоа, јаболкцето, бега до под братката и пак се крие зад копците и бега и се крие... Но очи не видов, само две големи црнила. Од нив, од црнилата, истече вода: обична бистра вода. Тоа тогаш, а сега... сега во огледалото ги гледам и тогашните пости: четири неколкунеделни пости во годината: божикни, велигденски, петровски и богородични: и секоја среда во неделата: и секој петок: през цела една година: од мојата десетта година. Мал светец што видел црна оптегната кецелка. Орманот 124 го отклучи Ѓорѓе Кавариќ. Почувствував како во мене заигра Уплавот. Се потчукнав по градите: болат... Третата... Да ја оставиме третата. Ти си тука, зад решетките, и не велиш „Карикатуро!“ Те гледам: селска девојка си. Којзнае како си се натрапила помеѓу ѕидиштава. Уверен сум: во опасниве работи не си замешана та ќе те пуштат. А мене нема зошто да ме држат, ништо не кажувам и ќе ме пуштат. Јас можам да трпам колку што не им затребало, да трпам знам ако не нешто друго и... ќе пуштат. Во онаа Македонија кај што се Италијанците, велат помирно било. Да најдеме некое тивко катче, да заживееме, јас ќе ти се предадам сиот, зашто подруго и не можам... и така... Напред некаде, низ темничината, до колоната се пробија бледни светлинки што заприлегаа на очи од дивеч. Застана Втората чета. Стои целата Бригада. – Никодим – рекоа неколцина. Војниците го натратуваат снегот. Врвицата втонува. – Комина гмечиме. – Дај ми коминарка студов да го сотрам! – Речено е: пиење нема! – Ми смо —аци трезвењаци,4 ја знаеш таа? Шепотот од смеење се изгуби во цивкањето на снегот под нозете што пак зачекорија надолу. Наум се завлечка во колоната заедно со мислите... ...Се најдовме, потоа, живи, очи в очи, без решетки. И како излезе сè подруго! Сè! Рече: „Ќе одиме партизани, нели?“ Одеднаш, како јужав снег, се истопи девојката со плетенки. Стоев омаудрен без уста да можам да отворам... „Не си т о ј!“ и јас ми се чини, реков: „кој т о ј?“ и таа пак прозбори. Како излезе се подруго. Можеби тоа беше само сон зад решетки? Можеби никого и немаше на прозорецот отспротива? Па, еве, по една година... дојдов. КЛАДЕНЕЦОТ СЕКНАЛ НО ДУШИ НАПОЈУВАЛ 4 ф е в р у а р и. Во селото Никодим одржавме митинг. Околу 15 часот нè нападнаа бугарски војници и полицајци. По слабиот отпор, ние доста несредено се повлековме од селото, но, веднаш потоа, една наша чета на јуриш го зазеде. Притоа, ние немавме загуби. Непријателот имаше 20 мртви. Н о ќ т а п о м е ѓ у 4 и 5 ф е в р у а р и се зададовме накај селото Степанци. 5 ф е в р у а р и. Стигнавме пред Степанци, каде што имаше бугарска војска. Стражата ја фативме и ја обезоруживме. Го заобиколивме селото и појдовме во манастирот Св. Димитрија, каде што останавме през дента. Н о ќ т а п о м е ѓ у 5 и 6 ф е в р у а р и ни мина на пат преку планината Мукос. – СЕ ПОТСТОПЛИВМЕ – рече Трпе, песнопоецот од Врбјани. – Не стражариме – рече насмеано Бошко, гимназистот. Наум ги прострел чорапите на ортома а висат на неа многу отпадоци од волнени чорапи и огнот ја души одајката цедејќи ги. Шинели и палта и опинци и чевли, наврени на посинети раце, се туркаат околу огништето. Очите, пак, стрели-брзолетни, ги рушат склобурците во котелот над огнот. Откако влеговме во селово, Денко се наметна со тага: ја закатинари устата, згаснаа очите, се збриша насмевката под мустаќите провиснати. Само жилите-глисти на слепите-очи оживеаја: дишат потечени едностојно и забрзано. Седи тој подалеку од огништето, пресвиткан, молчелив и не суши чорапи, ни шинела, ни опинци. Старицата-домаќинка буричка во качамакот над огнот. Сите очи (освен Денковите) го следат секое нејзино движење. Дребната глава се смалува во пареата и, одвреме навреме, сосема исчезнува. Тогаш само гласот £ тажи од зад магливиот та приказно миризлив превез: – И мојот ќе го нахранат некаде, ете вака. – Син партизан имаш? – праша Трпе врбјанецот, со делови од пушкомитралезот во рацете. Дребната глава се враќа во одајката. – Две години веќе. Потоа пак пареата зборува: – Го побарав ама командантот ваш вели немало таков. Немало а две години... И татко му пострада заради него. Го однесоа туѓинциве... Маченикот тој никодимски... Гласот монотоно придаде: – Бог да го прости. Жената ги собра изгребаните каленици та сета ја снема од одајката. Наум седна крај ѕидот до Денка, се изненади кога му го начпара увото неговиот глас: – Ја чу, Науме? Не разбра та праша: – Што? – Она за синот. Загинат е а надеж носи... Наум молчи. – Каде одиме оттука? – праша Бошко. – Ти молчиш... – Што да кажам. Разбрав: загинал. – Азот, натаму води патот – вели Трпе. – Како ли им е на баталјоните со Темпа? – Штом е кај нас како на мртвен, тие сигурно свадби прават. – Студов нè изеде – се проѕевна Бошко и му го сврти грбот на огништето. – Татко му настрадал – не запира Денко. – Со триесетмина други изврзан та прострелан. На Денка не му пречи молчењето на Наума. И тој молкна, фати да ја чепка цевката од машинката. Со поснизен глас, продолжи потем некое време: – Татка ми Игна го знаеш добро. – Го знам – здодевно одговори Наум а гледа како се влачи мракот околу огништето. Денко подотвори уста, закла парталав звук и, најназад, со него исфрли збор: – Непријател! Наум нагло скршна со погледот и несигурно се насмевна: – Игно и непријател... – Шпион! – не чу ништо Денко. – Селски шпион! Одборникот што не настамени по куќиве ми рече. Дури овдека дошол гласот: Игно Подземски непријател. – Глупости! – Глупост направи Игно Подземски на тие години. А јас син. Молчам вечерва зашто мислам: сите знаат чиј син е Денко Подземски. Ако не знаат, ќе узнаат. Уште на времето нешто ми велеше: така ќе стане еден ден. И стана. Колебливец... а за колебливците и Ленин пишувал. Мислам и Маркс пишувал. Тој, Игно, дваесет години манастирски слуга, шеесет години без парченце земја, поклопен со камбаната во дабјакот над селото и никој не ни чул жив ли е тој некојси Игно Подземски, наш селанец, и ополченец, и боец за Едрене. Со Едрене ми ги руши ушите дента кога влегоа в град овие со кои се гониме... Наум задумано го следи секој збор, но Денко е сам на земјениот под, далеку од веќе пресвиснатиот пламен и се преслушува самсебеси. – Душа изгорена мевлем нашла, што можам друго да кажам? Велеше дома кај мене: „Дојде нашето!“ Слуша Милка, слушам и јас радости и ми е жал да плукнам во нив, зашто се мачел со мене: на занает ме дал, скусувал од устата за да бидам дрводелец – „Кога веќе не било к’смет господов слуга да станеш,“ скусувал за моите сестри додека ги измажи – „Четири товари во четири села растоварени,“ скусувал и сиот се истопи... Го знаеш ти добро Игна. – Добро го знам. – Му реков: „Да ги пречекаш дојде?“ „Да ги пречекам,“ пееше. „Во рововите кај Едрене другарувавме, едно бевме...“ „Што си намислил?“ го прекинав. „Службичка ќе барам“, вели, „овие се наши луѓе. Ополченец, Едрене и... службичка: падар селски, служител општински, што и да е, само да се витосаат маките, први дојди и... фап – платичка!“ Се смееше радоста а јас сепак ја исплукав: „Со цвеќиња ги пречекуваш, со камења ќе ги испраќаш!“ реков а тој списка како од змија каснат: „Синот на Игна Подземски ли зборува?“ И го прескокна прагот од патната-врата и не го пречекори ни внуче кога му се роди, ни синот кога остави сама жена со рулек. Потем неколку дена, од градот се врати в манастир, зашто службичка не дадоа, и ете сега... Наум не сакаше да го навреди Денка, тој просто не знаеше што треба да прави кога рече: – Да подремнеме. Денко нервно одрежа: – Легни, јас... уште малку. Закопелка во пазуварката на шинелата, извади книга со жолти корици и со црвени букви на нив, се внесе отсутно во црвеното, просеа низ забите – „Бели мугри“ и веднаш ја врати; побара по другите џебови, најде останки од тетратка та скина ливче. Кутијата падна наземи и заѕвечи шупливо. Истрга од ранецот неколку листа тутун и фати да ги реже. На поклопката од кутијата западинаа кадрави режаници. – Сам ќе го прострелам! – издивна и зачади. Кога се разбуди, погледна крај себе, но Денка го немаше. Го остави ранецот до огништето и тргна по другите. Требаше збор утешен да му пратам, се присети орајќи го снегот во надолната уличка. Можеби подобро е вака: секој своите маки да си ги дави... Тој може своите, но јас? Се најде на ширинка обградена со куќи. Тука ја виде Бригадата истурена во селаните. Спротичелно: бела зграда (училиште)? и, пред неа направено нешто како сцена. Амвон, помисли и го сви погледот накај тилот, но тилот се подистави та му се отскри дрвена камбанарија и крст, голем белосан крст, на врвот од камбанаријата. Одеднаш, го здоболе главата, го здоболе од тежок удир што го почувствува во мозокот. Удирот навчас се престори во ѕвон, ѕвон на стотици камбани. Низ градите му се развеа звучна некоја метална прашина што се истресе од невидливите камбани. Ечат тие раздразнувачки во него сиот а тој стои онемен, со извиен поглед. И зошто овие околу мене не се обѕираат накај посивените штици на камбанаријата, туку запреле счудоневидени очишта во белава куќа (училиште?)? Со сета сила ја стисна главата во обете раце, фати да ја растега кожата од челото до братката а кожата ислизнува под дланката што слегува се надолу. Очите се скрија штом ја сумија сенката на дланката и пак изнурнаа поуспокоени. Ги пушти да се качуваат по завеаните покриви: виде извалкани гајтаништа што се плетат од димниците па наугоре. И пак виде, сега низ превез: гајтаните се расплетуваат во сивотијата на небото. Истовремено, зрнцата од металната звучна прашина се истопија некаде во градите. Пред белата зграда, од она што прилегаше на сцена, говори комесарот на Бригадата. Негавиот глас лута во многулуѓната тишина. Наум го пие, свесно го пие како горчлив лек, зашто би сакал, страсно би сакал еднаш засекогаш да ги разложи во себеси звуковите од огромните илјадни авани со крстови, како молец да ги изгризе привидите од одежди со срма – „Да се спржат раните и да прооди осакатената душа простумно, крепко, без патерици!“ Но од под селото ветрот исфрли во ширинката тапи кршења, на ореви. Едно... уште едно... Наума го облазија мрави. Масата луѓе се заниша пијано, од средината фатија да се шират кружни бранови, небаре камен паднал во вода. Некој од пооддалечените извика: – Ништо, другари! Ветрот разнишал ламарина. – – Другари, ништо нема! Ветрот разнишал ламарина! – Повтори говорнинот. Мравите запреа колебливо. Но, веднаш потоа, зовреа со вдвоени сили, го довлечкаа чеканот на Уплавот и тој заудира разбеснето по срцето. Зашто Наум ги чу ламарините блиску, кружните бранови се испокинаа, масата на ширинката почна да секнува и тој со неа... Мравите се растворија во некаква соленогорчлива киселина што ја усети на јазикот и навчас го обзеде спокојство во кое тој престана да постои, испари. Остана неговата извишена сенка – „Пат или Паташон? Кој беше високиот?“ висока сенка во црно долго-палто што некогаш го носел монахот Инокентие. Сенка а слуша: ореви се кршат на разнишаната ламарина. Ламарината чудно зафучи крај неговите уши како грбач сплетен од жили. Сенката стои закована во извалканобелата кал и го нема Наума да ја подвижне... та, Наум испари, јас испарив и веќе сум облак а облакот го движат ветрови. – Претрчај кај мене! Гласот на Трпета ја оживеа сенката, низ вените повторно проструи крвта и некои внатрешни сили го отфрлија зад ѕидот од кој му беше пратен гласот. Но не застана, зашто замавот беше помоќен од неговата волја. Јуреше нагоре, јурам нагоре, коњ ме влече, коњ разигран што пламења шурка од ноздрите а јас не смеам да паднам, врзан сум со ортома за коњ, та, ако паднам, ќе се изудирам по угорничиштава, мозоков ќе се истури во беливе камења (камења а меки, памучни)... Куќите стануваат дрвја, селото шума, јас не смеам да постанам – леген крв ќе истурам, бочви цели ќе разлеам со лепливосолени црвенила, солени на усниве, затоа не смеам да постанам. Седна во снегот среде дрвја. Кувенџиски мев зашушлеа во градите. Усети вкус на крв во устата: плукна исплашено во снегот: не поцрвене. Во селото сега пукаа пушки. Виде од ридот: Бригадата искачува накај него. Тој ништо не мисли, само гледа: ближат борци, некои еве веќе седнаа, палат цигари. Наум помоли: – Другар, да тргнам еднаш. Се засркна во сува кашлица. – Пушач не кашла. Зошто крадеш дим? Светлина крадев, сега и дим... Наум седи во снегот со Бригадата загрижена и се обѕрнува надолу каде што сенките од Третата чета се слеваат со мракот. Дури сега сфати дека му недостига нешто, товар некој, но не се напина да узнае што е тоа? Впрочем, добро е вака да се седи во снег, без кувенџиски мев во градите и да не чувствуваш крв на усните. Го виде Денка кога се смеша во Третата чета пред да заминат надолу, викна, тој се врати му се закани: – Врзи го јазикот, ништо не виде, разбра? – Ништо не видов, – се уплаши од лутината. И еве сега, Денко ги брои чекорите по острата стрмнина: „Осумдесет и седум“, и плукна, „како на желки да јаваме!“ Погледна напред: сенките на колоната му заприлегаа на подвижна обграда од заострени летви. Понекоја од нив се зарива длабоко во снегот, навчас ја снемува и обградата е без една, пет, осум летви, пак се исправаат та обградата, како преѓе, сета должи накај селото. И тој се закопа во снегот. Кога се исправи, крај него одеше Русанка. – Што бараш ти во нашата чета? – го праша. – Да го заземам Никодим. Таа се насмеа тивко. – Зошто избегавме? Денко рече разлутен: – Јас не бегав, отстапував. На стража бев и ги пречекав. Чекорат низ стрмнината еден крај друг и молчат. На Денка му здодеа молчењето: – Зошто те викаат Русанка кога си калеша? – Не знае од каде му дојде прашањето. – Баба ми се викала така. – Јас мислев по Русија, значи. – Можеби. И баба била калеша а Русанка ја викале. – Си читала песни? – пак праша потем станка. – Не. Сум пеела. – Значи не знаеш за Рацина – рошна во пазуварката. – Не знам. Долу заискрија светли бенки во темничината. Тие треперат, чиниш, од лаежот на селските пци што фатија да ја раскинуваат ноќта. Четата се раздели на две крила. Чекорејќи во левото крило, на Денка му се стори дека помириса дим. Ги отвори очите до болка за да го види селото пред себе, но виде само преливи на црно со насветничави бенки. – Имаш татко, Русанке? – Немам – рече и стркала плунка во грлото. – А ти? Денко трае – „Зошто прашав?“ и уште повеќе ги шири очите. Отспротива припукаа. Тој наалка камен, се впи во него а во мракот побара пламен. Кога го догледа, ја сврти машинката натаму. Потоа јурна со викотот на Четата што се истури в село. Третата чета се врати во Бригадата, истовари храна и запленето оружје та седна во снегот како и Бригадата. На Наума несетно му затрепери раката кога прими пушка од Денка. Веднаш потоа, го чу нејзиниот глас. Не ја виде, само гласот £ го чу во ноќта: – Земи си го ранецот. Долу крај огниште го најдов. Војник не заборава, запамети! Кога тивна гласот, ранецот падна пред неговите нозе. Грумулки јад се награмадија во него (и срам, можеби). Посака да бега далеку од неа а заплака. Никој не виде дека плаче, зашто беше ноќ и зашто, всушност, тој не ни плачеше туку една голема тага тагуваше. Ранецот на грбот и пушката на рамото му тежеа, кога се завлечка во колоната. Уште некој месец и ќе се затскрие трњето во зеленила. И тогаш ќе станат три години. Три години без зеленила. И три години со пустина во мене. Никогаш пустина не сум видел а знам: пустина носам. Цели дваесет години чмаам во потониве свети, во пондиливе свети, во трлоно свето над манастиров свет и метам лепешки, молзам крави, стрижам овци и сè е овдека свето. Сè е свето на трапезицава среде дабјево февруари што ги варосал. А што имав порано? Пустина не сумив во мене, зашто ни пустина не можеше да има во Игна Парталко, Самсосебеподбивач, ’Рбет Повиен, во Игна Никојиништо. И... таков ќе се витосав ако не дојдеше о н а од пред три години, кога видов зеленила. Видов зеленила во моиве рачишта коросани. Во зеленилата немаше трње, Едрене беше во нив, и ги фрлив на возот што дојде со знамиња и со полицајци и росев, целиот росев. Се разбуди Игно Подземски од пред дваесет и кусур години што решил трага да остави зад себе... се разбуди и згина кога началникот ме истурка низ вратата од собата со долга книга на ѕидот, бела та испишана: Говори бъгарски.5 А тоа многу болело и наеднаш сетив: пустина: земја неродница: во мене. Но доцна беше веќе да зачукам повторно на Денковата врата. Имаше ли право? Имав ли право? Не знам. Знам само: прерадосна била мојата радост – викана а избегана. Внуче се роди. Зошто не појдов? срам? магарешки инает? гордост? страв од вистината? несакање? неможење? Но сега го завлечкав опиноков и еве одам... одам просто да видам на мене ли е внучето и ништо повеќе. Снаата Денковица знае да држи перис на устата та не ќе ги чпара старите рани... Ги стокми големите поли од манастирската порта, ја расписка бравата со ’рѓосано клучиште и го фрли в торба. Клучот падна на меко. Ја поднамести погачата и се зададе надолу, помеѓу дабјето варосани. Низ голите гранки сонцето спушта жолти срмени оптоки и ги извива на белото послано клашно. Застана крај реката бучава, следи гранка што се тркала низ нејзините пенести скалила се додека не се удави во брзаците. Го врати погледот та го фати манастирското кубе – шиптарско кече. Зошто сите манастири се засадени на најубави земни места? И степанечкиот Свети Димитрија – така. И тогаш, на Едрене кога кинисавме, отспавме во некој манастир – еве вака, среде убавини... Игновото лице – долгунесто кравајче – се посипа со црвено вино. Зафучи низ ноздрите. Рече гласно: – Е д р е н е! и продолжи надолу. ... Едрене ли е: „Потпиши и службичка имаш“? Да сум потпишал а што? Вели: „Ќе чуеш нешто и така... кажи.“ Старшијата ми се смееше онака... наместено пријателски а јас му го сиросав смеењето. „Ополченец бев та шпион не бидувам!“ реков. Но тогаш беше ноќ и никој не виде и никој не чу. Старшијата и јас. А од некое време наваму стопати ме викна дење. „За личната карта те баравме... Добра е... Оди си.“ „Нешто ни требаше, но бидна и без тебе.“ „Во манастирот има ли калуѓери?“ А знаат: жива душа нема откога се тури државата. Но селаните гледаат: појди-дојди. И зборат. Селани, не сум, селани! Распорете гради, барајте шпионлак и, ако најдете, сечете го на парчиња Игна Подземски, мајчицата негова! Сечете селани! Ама ако најдете! „Оломнани те затворија ли и тебе?“ „Ме затворија. Не потпишав и затоа.“ „А четиринаесеттемина што ги прострелаа на Сеченица?“ „Прострелаа. Врзани сите еден за друг, крај гробиштето сами што си го ископаа...“ „А тебе зошто те пуштија?“ „Зошто ме пуштија, де?!“ И еве вака секој ден и секоја наќ. И стопати ме викнале. И зборат луѓето. Зборат меѓу себе, но мене не. „Шугава овца не прибирај в трло,“ слушам отстрана. „Со крвта наша трговија прави.“ „Ушите му разлистиле како лопуви: слушни-кажи-парички!“ Грб вртат, очи ничкосуваат, усти затинаат, рамења креваат јас кога да минам, кога да им пријдам. Трпана, ќерка ми, вели: „Лошо зборат за тебе.“ А јас и без неа знам: лошо зборат за мене. Уста имам – јазик немам. Дејгиди Игно-веселник, што радост донесе во куќа раскуќена! Цело село на уста ме држи, клетви попраќа. Некогаш – дваесет години – ни лошо, ни арно. А рекле, а не рекле д о б а р д е н. Сега: „Лошо зборат за тебе.“ Лошо зборат за мене. Како да им кажам: Не сум? Старшијата се поднасмевна и насмевката не му сиросува веќе. Едрене ли е тоа? Па и јас, до кога Ед, ре, не, Ед, ре, не? Како гајдаџијана Велко – таапактаа: тр, тр, тр... тр, тр, тр! Не, Велко пее и друга: Јас те садев цвеќе и босилек, ти излезе чичек и капина. Тоа излезе: чичек и трње. А зошто? Зашто сум садел на камен? ни копач копа, ни грутка кршиш, ни со вода вадиш? Затоа? Суводолици ринат камења: секни една – надојди друга. А камо земја родница тучна, дарежлива? Се зададе остра болка од палецот на левата нога та го жегна во тилот. Му ја опцу стопанката на дабовиот сек пред себе и влезе в село. Но тука низ уличката, се изудира во наперени очи. Затоа веднаш скршна во Долно Маало и забрза накај искрајсело. Уште малку и куќите ќе ги попрати зад грб. Но тогаш, т о ј рече. – Накъде, ба¤ Игно?6 Стреснат, зарошка нанесакана во торбата. Куќата со луштенки од вар, училиште што била во турското, се истопорила пред него. Помеѓу неа и Игно стои т о ј и уште не му сиросува насмевката. – В град, господин старши. Старшијата го пушти него прв да влезе. Игно стои среде собата и скита со очите по исчадените ѕидишта и виде шарки од изгмечени дрвеници и го чу баботењето на ламаринената печка и догледа двајца сини луѓе... а сепак, во един миг, му се стори дека е нем и слеп. Повте да зачекори, но вратата од другата соба му тресна пред носот. Застана таков слеп и глув и нем та се чуди како ги гледа трагите во ѕидовите и синиве луѓе и како слуша некое штракање и како изусти: – Добар ви ден. Двајцата, седнати на кревет, чистат пушки. Печката е испосипана со вжарени сипки. Двајцата – чистат пушки и молчат. Игно ја поткрена торбата: пак рошка во неа. Едниот од двајцата сини, со мустаќи црни та подгорени, го погледна и повторно ги сви очите во оружјето. Крпата шеташе по опчеличеното дрво а очите се одбија од него та ете ги пак се удрија во Игна и пак паднаа на пушката и така едноподруго како топка што отскокнува од земјата до дланката: пушка-Игно-Игно-пушка-пушка-Игно... – СÔда¤!7 – Очите покажаа на столот крај печката. – Да седнам – си рече. Другиот син човек, млад, светнуваше штик. Подгорените Мустаќи како да замукаа, Најодзади се откина попев: Сине мо¤, надеждо скъпа моÔ, радост в грижи, грижа в радостта, може би последен деи е тоÔ в ко¤то те милува тво¤ баща...8 – Имаш деца? – Тој не пееше. – Имам, господине, четири ќерки... еден... – А аз имам една дъщерÔ.9 И: Аз отивам за да се не върна...10 – Та-ка! Свърши се и това.11 – Ја остави пушката на кревет. Дълг отечествен зове ле в бо¤...12 – Да ти е жива. – Какво?13 – Даштерјата, велам, да ти е жива. (Истовремено, со последниот збор од некаде се донесе драскање што до болка му се сви во мозокот и фати безмилосно да го рие... разбојнички, мачителски. Исти вакви мачења претргал порано... кога? каде?) Подгорените Мустаќи замавтаа пред неговото долгунесто кравајче посипано со црвено вино. Го плисна бесен порој зборови: – Жива ще бъде! И аз казвам: жива ще бъде! Въпреки всичко. Юди Искариотски, от Видинско до¤дох тук в вашите разбо¤нически гнезда. За да живее дъщерÔ ми...14 – Од Видинско? – се провре гласна мисла низ драскањето во мозокот. – Оттаму имав добар пријател, од војните некогашни, Борис. Го знаеш? (Мозокот ќе се расчеречи. Игно втона во болките та затоа одвај ги следеше зборовите на Подгорените Мустаќи.) – Видинско, ти мислиш че селце е... Това ти е, братче, като цÔла МакедониÔ. И не прекъсва¤ ме когато говорÔ! До¤дох, казвам, с свободата и редът да донеса. Владичество. А вие? Срещу владичеството! Можете ли, бе, без нас вие Македонци? Ще се изтрепате един с друг. Крум?15 Младиот син човек се штрекна: – Хубаво му каза, бе Юрдане!16 Јурдан и Крум, со ласнатите пушки на рамо, излегоа и однадвор фрлија студенила во Игна. Сипките се повеќе се множеа врз лицето на печката та, најназад, ги истопија студенилата. „Зошто сум овдека?“ дури сега се запраша, сам, помеѓу креветот од штици, сипаничавата печка и ѕидовите со гмеченици. Острите болки во главата сакаше да ги смекне во мисли, но главата и натаму пука та мисли нема. Нема ни одговор на прашањето... Отаде вратата чу чкртање на перо и тогаш узна дека тоа, перото, го драскало, сега како и пред две години... ... Пред две години... Долу, токму под мене, е потонот. Таму нè втутнаа. Земаа еден по еден и еден по еден се враќаа со подуени, одличени лица. Ние, неземените, слушавме горе, сега кај што сум, корнења. Дојде времето и мене да ме викнат. Пред да влезам при овего што чкрта, и тогаш чув чкртање што ме здоболе. Тој пишуваше на книга уште недоиспишана. Ја крена главата само колку да ја видам насмевката, несиросана под мустачињата, и пак ја ведна над црното писмо. Рече веднат: „Ти си българин, отива¤ си.“17 Не се вратив во потонот. И четиринаесеттемина не се вратија кога ги одвлечкаа на Сеченица. Но јас бев сиот отрпнат и само драскање слушав во мене, исти вакви како сега. „Господин старши, јас реков само: Не потпишувам. Не реков ова што велиш ти...“ Не, не прозборив таму кај нето (зашто бев отрпнат), туку дома пред Трпана. И вака, цел живот – небидници, каде и да згазнам – втонувам, колку лета – толку плачигодини. Си мажил една – достасала другата. Па таа до неа... па таа до неа... и... кога ќе видиш: си живеел свадби да правиш, други да пеат ти појас да стегаш. А секоја мугра, секое зајдисонце се разбудуваш, заспиваш со надежи: утре ќе е подобро. Шеесет години идело у т р е т о и исто и дајбоже другото! Те лажат, се лажеш, лажеш. Векот ти поминал во лаги – „Само да дојдеме ние“ (само да дојделе тие!), денеска, утре, вгодина... а кога ќе се погледнеш: глава обелела, снага се пресвиткала, жеби те украсиле, нозе те предале, раце обессилиле. Си исфрлал на купишта стари години, нови години што остареле, и гореле тие во купиштата без да ги сумиш. Нека изгорат, стопанката нивна! Нека се топат како вжежен снег! Нека секнуваат како кладенец од суша! Ама да има зошто. Свеќата догорела, но им светела на луѓето. Снегот се сринал, но земја влажел, животец заштитувал. Кладенецот секнал, но жедни напојувал, разладувал. Тогаш човекот вели: „Сполај ви, трага оставивте.“ А јас, Игно Подземски, што трага оставам? Ќе навртат некогаш збор на мене и ќе раскажуваат: „Сме имале некојси дедо Игно селани што предавал...“ Игно не ќе е меѓу нив за да каже: „Лажат селаните, распорете гради...“ Ни гради, ни тартакути! Трага треба! А трага нема. Има пустина. И црвец што ме зајаде и што ќе ме јаде сè додека не узнае барем внукот ако не синот: „Дете, не сум тој што ме мислат!“ Затоа ли тргнав в град? Изветреано старчиште! Та, на моите зборови внучето ќе се расплаче и... ќе се измоча. Чкртањето тивна та перото остана закорнато во Игновиот мозок. Веднаш потоа, пред него заигра насмевката што не сиросува. Старшијата рече: – ................ Што рече старшијата со плик во палецот и во показалецот? И зошто чекав досега овдека меѓу гмеченициве? Дејгиди, Игно Подземски! Уште некој месец и трњето ќе нурне во зеленила. И тогаш ќе станат три години во моите шеесет зими. ИМАМ МОЛБА ДРУЖЕ КОМАНДАНТЕ: ПРЕТХОДНИЦА ДА ОДАМ 6 ф е в р у а р и. Стигнавме во Азот и ги запоседнавме селата Ореов Дол, Мокрени и Габровник. Околу 14 часот накај нас се зададоа големи непријателски сили. Ние организиравме одбрана и почнавме борба. Борбата траеше до 18 часот. Непријателот беше запрен на сите страни. Со сериозни загуби, само мртви 30, пепријателот вечерта се повлече. В о н о ќ т а п о м е ѓ у 6 и 7 ф е в р у а р и, презедовме марш кон Богомила. НИСКОГОРИЦАТА на ритчето пред селото, веќе цел час втонала во сенката на ноќта и колку половина час мирува неразривана од бомби. Гранките, построени во неправилен полукруг, рисуваат искинати мрежи врз побелената чистинка. Игривите мрежи го покриваат пушкомитралезот легнат на камен, со зурлата свртена удолу, и двајцата војници што крај него подрипнуваат, рацете во џебовите. Очите ги пратиле во просторот напред, испрскан од мртовечкото бледнило на месечината. Трпе шепоти: – За полчас смената ќе дојде. – За полчас – одговора Бошко и гледа таму каде што треба да е патот. – Полчас спиење, барем полчас! – ја затина развлечената уста Трпе. – Од Никодим, клепкиве влечат сè надолу. – Не мисли на спиење. – Што да мислам? – Што и да е. Трпе ги растега очите за во нив да ги прибере сенките. Наоколу мрзнее Недвижењето: во грмушките, на латиците снег, на сивотијата над него. Вгорените очи болат: и тие се запрени, заковани. Зад грбот, таму каде што легнало селото, намигнуваат светлинки. – Мразам тишина! – пак прозбори. – Зошто? – праша Бошко. – Не знам. Можеби затоа што припомнува на смртта. – Песните ти го штукнале умот. – Во песните и смртта е убава. Паѓа јунак и извикува: „Умирам за Македонија!“ Умира а не вели како му било. Никаде во песните не кажуваат какво е умирањето. Се прескока и, на крајот: „Умирам за Македонија!“ – Во песните мора се поубаво да се каже. Трпе се вгледа во Бошка, изрисуван со мрежи. – Како да си фатен во сак – рече. – И ти. Ја пушти месечината да нурне во смолосаните крпи на небото и потоа проусти: – Бошко, порано не сме се знаеле, сега војнава не збратими. Да ми кажеш право: си љубувал ли? Бошко се насмевна. – Сум љубувал. Гимназист бев и така ... со дветри ученички. – Е, видиш, а јас не. Овчарував и не ми текнало за девојче. Сега партизанувам и пак не е времето. Не знам има ли песна во која јунакот да вели: „Умирам а девојка не знам што е!“ Клепките неумоливо му ги засметинаа очните капаци и Трпе почувствува како тоне во влажна некоја мекотија... ...Тишината, постапно но натрапливо, ја клувкаат лигави откинатини на лапавица. Се спушта низ Кожув Планина со пушкомитралезот на левото рамо. Во колоната, поправо во нејзината претходница, ги цепи темничините среде дрвја а откинатините на лапавицата го влажат лицето и се цедат низ носот – „Дечиште измрсулавено!“ Му здодеа севезден да го брише со ракавот од шинелата та го пцуе католичкиот Божик – „Изутринва бил, рекоа“, и сите божици и велигдени што вака мрсулават. „Седум саати слегуваме,“ рече некој зад него. „Седум саати носишта цедиме,“ луто му се свртува тој. „Не. Седум саати нозете ги миеме во калва.“ „Хи, хи, хи!“ не додржа друг. „Тихо!“ донесе телефопот. И пак слегување по збрднините на Кожув. Го избриша уште еднаш лицето – „За последен пат!“ и замрмори: „А германчиштата се гостат. И винце, рекоа, ќе се изнапиеле и кокошки печени, сигурно!“ Осмиот час се најдоа пред некоја куќа. Трпе, со уште еден од претходницата, влегува. Ѓо земаат под мишки исплашениот домаќин – „Деца имам“ и со патната-врата го затинаат внатре пискотот. „Не плаши се,“ вели Трпе, „наши сме.“ „Знам видов,“ дише длабоко домаќинот, „ама деца имам.“ „Децата не ти ги гибаме,“ се мурти Трпе. „Само глас не пуштај. Планови имаме, разбираш?“ „Разбирам, како не ќе сум разберел,“ ништо не разбра домаќинот. Дојде командантот и му заповеда да го покаже училиштето. Командантот и на Трепета му заповеда: да му го предаде пушкомитралезот на Бошка, да го земе неговиот шмајзер и да застане настрана. Групата ударници се доближува до училиштето напрсти – „Жив да го фатите стражарот,“ војници на Првата и на Втората ударна ја обградуваат зградата. Камен ли клошнавме? зборна ли некој од нас? падна ли матарка? – но стражарот викна „Halt!“ Стражарот не викна само, тој припука. Припука и остана во вратата зашто и нашите машинки засекоа. Однатре светнаа рафали – „Не пиеја ли за Божик?“ Ја откртивме другата врата, незатнатај од стражар, се искачивме горе. А, горе во собата, мојата батерија осветли... две девојки. Таа што рече „Учителки сме,“ ми се стори оти ме погледна мене. Исплашено и заиграа очите врз мојата брада и (смешно) се присетив: десетина дни не сум се бричел. И уште се присетив: носот ми мрсулави. Батеријата во мојата испукана рака и ги осветли во мракот двете бели та мазни китки, вкрстени на градите. Но, ме поттргнаа за шинелата – „Слегуваме!“ јас слегувам... брадата ме боцка. Надвор бункерите блуеја. Ние јуришавме, но бункерите се кикотеа. Се враќаме низ полноќната лапавица на Кожув. Осум саати слегувавме, колку ќе искачуваме? Зошто не пиеја спроти нивниот Божик? Да, но ако пиеја, не ќе му ги украдев на мракот белите вкрстени раце. Утредента, тие што удираа на Прждево, не ни рекоа ништо навредливо. А не ги оставиле бункерите да се кикотат. Едно пристигнување во Магленско, другарите заспаа. Јас се избриков... – Што си се заковал, човеку? Размрдај се малу! – му заромони Бошковиот шепот. Тој стори напор, ги поткрена клепките та сети секавична болка во глобовите зад очите. Погледна подолу и го виде својот помошник спуштен колку за една педа во снегот што едностојно го тупкал. Се насмевна неопределено и самиот фати со нозете да гмечи снег. Бошко гледа таму каде што треба да е патот и зборува: – „Кога скокаш, студот се исплашува и бега надолу сè до в стопала па низ прстите сосем ќе се бутуриса во снегот. Затоа гази го што понастрвено, вземи закопај го!“ Знаеш кој велеше така? – Кој? – Илко, белчиштанецот, на Тушин што загина. Тишината пред нив, донесе низ мракот вееж на лист – „Лист во зимновреме?“ И двајцата отворија уши четиринаесет. Веежот не се повтори. Бараат во темничината жива душа а гледаат грмушки што фрлиле мрежи врз белините. Но потем малу, јасно чуја крцкање на снегот по патот – „Нови чевли“ (Бошко), „Неподмачкано колско тркало“ (Трпе). Снегот крцка под сенка во ôд (сенката се одметка од мрежите). Одмерено, тешко, газат опинци по патот на кој, пред еден час, скорни оставиле боцнатини од шајки. – Стој! Кој иде? – Бошко ја натопори машинката. – Села... – стигна до двајцата на заседа и тие сфатија дека другите звукови застанале во потсушено грло. Пред заседата се издолжи лицето-кравајче на Игна Подземски. Месечината не полева со црвено вино. Месечината ја доцедува секнатата крв. – Ние сме партизани! – строго рече Трпе. – Јас сум селанец – ги откорна сите залетнати звукови Игно и го одмери од одвајвидливата ѕвезда до снегот. – Кај си кинисал во ова време? Игно усети постапно да му се враќа крвта. – Ме прати старшијата... – одговори. – Старшијата? – го прекина јаросно Трпе. – Полека. И јас сум бил војник, го знам редот. Старшијата полициски ме прати писмо да сум му донесол на кметот мокренски и толку. Води ме кај командантот. Таков му е редот. – Дај го писмото! Го втурна во џебот од шинелата, му заповеда на Бошка: – Врзи го! Бошко врзува. – Шпион! Игно застенка со рацете на грбот: – Шпион? – рече. – Не, туку: домашниот есап на пазар не излегува. – Не туку се преправај! – избувна Трпе. – Контраш! – Е, деца! Си тргнал по пат како човек, што би се рекло, а гледаш врвици прекутрупа. Си ги фатил нив, поарно божем, а те однесле во место несакано и така... грешаваш. – Стој! – Бошко го запре шушкањето во нискогорицата. – Битола... – рече една грмушка. – Бабуна... – врати Бошко. Десетарот со смената излезе на чистинката. Четната конференција заврши. Командирот заповеда сите да се приготват за марш и го извика настрана Денка. – Ти си најобичен слабак, ме разбра? – Не – одговора Денко безволно. – Од Никодим наваму си се заклучил себеси. – Се заклучив. – А зошто? Рекле за татка ти.... – Рекле – повторува Денко, небаре клетва зема. – Ние знаеме што сакаме а старите... итака-итака. Можат да се излажат. Денко стои непоклатлив, со палците закачени под ремникот, лида со очите околу борината што обвила пламен со чад, го гледа пламенот како одвреме навреме се собира, потоа сенката што ја постила на каленицата во која се фрлени двете луштенки на догорување. Вели: – Кандидат ме направивте а татко... шпион. Командирот погледнува во рачниот часовник. – Време нема за разговори. Кандидат си ти а не стариот. Што имаме ние со него! Денко му рече на командировиот грб: – Јас имам! Пред куќата го запре баталјонскиот курир: – Во Штабот те викаат. Пак специјална задача, помисли. А од шпионско семејство. Се влече по уличката надолу. Во тилот го удрија гласови: – Контраш, ви велам! И писмо носи! Трпе, си рече Денко а сè оди намуртен. Ете, и контраш фатил. Неговата е, барем чиста: пушкомитралез, песни и така едноподруго... Командантот на Баталјонот седи на кревет, десната рака, облактена, ги придржува прстите од левата. Влезен, прво што виде беше голема бела крпа врзана околу вратот а на неа висната левата рака. Борината му откри крв на крпата, Но, недалеку од командантот, догледа селанец стегнат во шаечно палто и нешто како бечви, вапсани во оревови треслинки – „Стара југословенска униформа.“ Од преправената униформа, очите ги качи малу погоре и виде долгунесто лице што тојчас ја смени жолтата боја со земјена. Во главата навирија крвје, жилите-глисти на слепите-очи забија силно и чувствува: ќе се распукаат, не можат да го додржат напинот, ќе шурне крвта и ќе ја превапса преправената униформа вапсана во оревови треслинки... ...Значи дојде пред цевката, се души Денко и ја раскопчува шинелата. Пред тебе дојдов. Еве... дојдов, се диплат земјосаните жеби на манастирскиот слуга. Знаев, ќе дојдеш, мораше да дојдеш. . Не сакав ама ме донесоа. Пред цевката... Пред тебе, синко. Синко? Кој е син? Денко не е. Старшијата, полицајците, убијците, царот! Јас не. Јас правам револуција. Ти и не знаеш што е револуција, ти знаеш за предавство. Јас знам за последната рожба на Игновица. Не скоривај ја од гробот! Таа беше друго. Ти писмо носиш за кметот. Носам. Го дадоа, го донесов. Му го донесе на Трпета, а? Не даваме ние писма за кметови. Не даваме... Од Игновото чело, најпосле, сполучија да се откинат кенолку гравушки пот. Со шарена марама го избриша сето лице. Револуција, велиш, нагласуваш. Е, синко, синко. Реков: не сум ти син! го раскопча и палтото под шинелата та ѕирна градска кошула закрпена близу до јаката. Добро. Син не си. Тогаш – говедо! Ти знаеш ли што е душа? Душа човечка, знаеш ли? Јас тебе еднаш да те прашам. Не знаеш. Гледаш? Не знаеш. Молчиш и не знаеш. Откопчај ја и кошулата и бечвите и гаќите откопчај ги... Жештина. Од каде иде жештината во студовиве? Од душата! Погледај ми ги косиве: бели. Бели манастирски коси. Гледаш? Бели. А како побелеле? Тлеев години и години и не мислев на косите. На ништо не мислев. Крпев ден со ден, збирав паберки од манастирската трпеза, знаеш ти, арно знаеш, ти што правиш револуција. Во годината пет осмаци жито, десет кила масло, опинци за мене и она што ќе скубнев никој да не види. И не сакав да мислам. Колкупати си ме чул ти, детиште со мустаќи, кога да се смилуваше некој во пресрета да праша, ете така, редот да го стори: Како си? колкупати си чул да му одговорам: Еми гледаш, од Бобиш се слизгам и никако да се дослизнам во некоја дупка. И се смееја луѓето зашто јас тоапактоа го зборев. А ете, стопанката да им ја благословам, се раздржави државата и тогаш (од каде одеднаш?) ми дојде на умов дека и јас сум бил некакваси клечка. И сум, да знаеш, сум! Дваесетипет години се изудирав од камења, зашто сè низ темница ползам. Сè низ темница. И тогаш видов видело, мрсулче видело. Си влегувал ли во Бистричката Пештера? Не си влегувал. Јас дваесетипет години се гонам со виделото што го видов искрај пештерата. Пред три години ми се стори како позрачно – доближив, си реков. Ама потсинело срцето, бигор се фатил на душава – ако! Главно – виделото е тука веќе, пред мене. Кој е тој будала што да не сака да излезе од пештера на виделина? Не гледав ништо околу себе, само право. Влегов во возот со зеленила во рачиштава и пеев со тркалата: Осумстотини илјади Балкана го минахме, тра, ла, лалалала, Балкана го минахме... и Цариград се тресеше и султан писмо пишеше и помош барал, штурел, заради големата сила наша... Ти знаеш што стана потоа: службичка не дадоа. Ако не дадоа (за секоја простотија не е служба државна), ама убав збор да имаше или поткрепа, надеж, туп-туп по рамо! Сок да имаше, да се разлееше по плодот! А немаше..., Ете така, ти што правиш револуција. Душата е тука главно. А душа – тоа е сè што ти кажав. Ех, разделиле, разделиле селани, роднини откога знаеме за себеси. Разделиле и оставиле самите да си ги требиме главите. И оставиле цел век во пештера да акам. Акав и... ме врзавте вие. Врзувајте! Цевка велиш? Ако цевка! А не прашаш: жалиш ли? Прашај и ќе ти речам: жалам. За животот? Не ќе е, зашто го немало. За децата? Големи сте, ќерките се окуќија, ти револуција токмиш. За што жалам? Не знам, да н’ грешам, но чинам: за трагата што ја нема... – Па што си се задумал? – гласот на командантот ги откова од Игна Денковите отфрлени очи. – Татко ли ти е? Со двата палца Денко ги згмечи жилите на слепите-очи, се виде раскопчан та фати да вовира петлица во илика, но не успеа. Го погледна кусо Игна – „Пак брише чело“ и му се сврти на командантот: – Татко ми е. Заседата го фатила со писмо од старшијата – тихо рече командантот. – Знам, – исцеди Денко. – Ќе го водиме со нас... Тој вели в град сакал да оди кај твоите, но старшијата го присилил да го донесе писмото. Денко се прибра веќе и отсече: – Лаже! Игно незабележно го касна мустакот. – Не треба да избрзаме. Па сепак, посигурно ќе е ако го имаме пред очи. – Една молба имам, друже команданте – рече како да не чу ништо. – Првата чета дава претходница. Можам ли кај нив да се префрлам? Командантот се намурти, ја поткрена грижно раката и како нејзе да £ рече низ заби: – Може. Наум го начека пред вратата. – Што беше викањето? – Го фатиле. Игна, го фатиле. Тоа е и не прашај повеќе. Наум молкна, но забележи дека слегува кон Првата чета. – Каде таму Денко? – го превтаса. – Барав да ме префрлат... за да не го гледам. На Наума му запре здивот. Сам, без Денка во Четата, за него значеше: крај на надежта за свикнување со луниве. Помоли: – Барај и јас да дојдам... Но Денко веќе сви накај Првата чета. ЗОШТО ЗАМРЗНА ДЕНОТ НА БОБИШ 7 ф е в р у а р и. Во 6 часот минавме згора пад тунелот кај Богомила, се качувавме по гребенот на Караџица. Во 7 часот накај нас се движеа непријателски колони. Бргу ја зазедовме Орешка Чука над Богомила и ги нападнавме непријателските колони. Непријателот цел ден довлекуваше сили со камиони од Прилеп и со воз од Велес. Имаше околу три полкови војска. Непријателот едностојно се обидуваше да ги заземе нашите позиции. Ние уништувавме колона по колона. Сите околни села беа запоседнати со војска. Непријателот имаше над 80 мртви, ние немавме загуби. КЛОКОТИ НОЌТА. Ветрови нескротливи, распалавени, го корнат снегот од удолницата, го веат над вишните бели дрвја и го враќаат заедно со новите врнежи. Небото се спуштило до над главите на луѓето. Ми го запира дишењето прашина, бела, бодлива прашина што ми ги наглоти ноздрите, ушите, глобовите. Да можам да, помирисам вистинска, небела прашина, да ги нагнетам градиве со ронки од земја... да застанам пред жена што тресе килим (килим – три години неистресен!) та да го голтам облакот што ќе го создаде жената! Само, не бели облаци, бели прашинки што и во слепилово на ноќта светлеат! Наум се најде седнат со стебло меѓу нозете. Во темето го бодна цевката од пушката. Се тетерават живи сенки меѓу стеблата, низ бескрајната удолница. Нечија рака – „Леплово железо,“ го затрга. Наум офна. Над раката профучи глас: – Колоната ја запираш. Со офкање не ќе го расчистиш патот. И, за чудо, болката се изгуби. Се вреди во луѓето што само со уши можат да се распознаваат. Уште не зачекорил, се препна на нешто меко. Во истиот трепнеж, над него се стровали тежина. Се истрга од помеѓу пцости – „Стопанката!“ згора, „Мајчицата!“ здола – та продолжи себеси да се истоварува накај крајот од збрднината. А каде е крајот? Има само ноќ. До купиште снег (камен белосан) војник отвкрстува коњски нозе. Коњот лежи во студената мекотија и ѕвиска нажалено. Како човек. – Ајде горе, горе, ленливец низаеден! Нозете сега ги отвкрсти, но коњот и натаму се тркала во снегот. – Кој ја кине колоната? Војникот се обѕрна откај нозете. Вели: – Друже команданте, слизгаво е по удолницава... Командантот заповеда: – Радиостаницата на грб а коњот... кај што ноздрите го водат! Војникот се исправи. Колоната кривуличи по обиколен прт. – Друже команданте, не можам. – Што не можеш? – Срце не дава... Од Бахово дотука служеше и добар беше... – Растоварувај! Колоната се така кривуличи околу коњот со радиостаница. – Стари, уште многу ли има надолниште? – го праша Бошко својот заробеник. Северецот незапирно рика. – А? што рече? – Бошко му се наднесе преку рамото в уво. – Велам: тука треба да сме, близу до преслапот... уште колку едно цигаре-време. Трпе го мушна со кундакот од пушкомитралезот. – Што се расправаш со контраш? – Се додржа за една полегата гранка та не падна, Бошковиот глас допре до Трпета низ виулицата: – На Денка му бил татко. Контрашот си е контраш! – рече мудро. – Добро, не зборам. Потем мала станка: – Тишина мразеше, нели? Еве, немаш тишина! Трпе ништо не рече. Војникот ја поткрева радиостаницата што му натежнала ва грбот и повремено погледнува лево од колоната: само мрак... Виулицата премалува ... Виулицата премале. Прашината се прибра на белиот ложник изгребан со стапалки во пијана линија. Игно неколкупати ги лапна мустаќите (стопи мразулци), ги истресе веѓите, мина со ракавот по влагата под очите и домогна да види: десно некаде, кај што избега ветриштето, вишни буки ја цепат ноќта над себе: парталави темничини пареат во изгрејсонцето. – Павлља Нива – рече кога седна со колоната на преслапот, во утринската виделина. Никој не чу, никому и не рече. Се сврти и виде редица луѓе легнати во снегот. Скршна со главата десно – Бошко, избега лево – Трпе, ја врати напред. Одеднаш, погледот фати игриви, преплашени очи и тие, како од болка се ничкосаа. На мустакот му прпна надежна насмевка. – Инокентие, ти ли си, братец? (Наум почувствува во мозокот капкање, капки вода од недозапрен дулец, капат бавно, упорно – кап, и не тивнуваат – кап... кап... и се така тврдоглаво удираат – кап, ќе капне на мозокот и веднаш ќе испари за пак да капне и секоја капка неспоредливо потешка од таа пред неа и нема надеж да стивне капчестото мачење – „Јапонско мачење, кој рече во затворот?“) Црното шаечно палто на некогашниот монах се изгуби удолу меѓу војниците. Игно праша и десно и лево: – Зошто избега детето? Трпе се бори со клепките. – Нов е и Наум се вика и не дрдори многу! Пленик си! Главата на Игна, штотуку ведната, ја крена гласот на командантот на Бригадата: – Можеш ли во снеговиве? – Можам ако морам. Камандантот покажа со раката напред во ридјето: – Која посока е оваа? На Игна му заигра мустакот, погледнува во Трпета – „Не дрдори многу, пленик си!“ а потоа во показалецот на командантот. Вели: – Тоа е орешка посока... – Застана малку и, без да биде прашан, придава: – посока богомилска... посока строошка! – се размавта Игно. Командантот ги подоткрива предните заби, ги набира ѕвездесто синилата околу очите некаде под клуновите на веѓите. – Ќе бегаш ли, стари? Игно стутка чело. – Сум бил војник! – рече. Откога замина командантот, Игно пак седна во длапката што порано ја натратил и веднаш го побара Трпета. Овој му го долови накоцорениот поглед, но не избувна – „Командантот го галеше контрашот.“ – Зошто не сакаш да бегаш? – Зашто ми е мила главата – рече. Трпе уште поомекна. Ги трие очите – влакнести шипинки. Зборува: – А што си го зел писмото? За првпат од сношти, Игно го посипа лицето-кравајче со црвено вино. – Кај што треба кажав! – отсече, покажувајќи со врвот од братката во високата става на командантот, застанат крај радиоапарат врз огромен камен. И придаде: – Слушај, дете, во устата имаш отповеќе трње! Трпе сега весело се насмеа и се довлечка поблизу до Игна. – Лутко, а? – Не се лутам туку ти кажувам, те учам. Фати ракатка бела коса што избегала од под калпакот и со очите покажа во неа. Очите, меѓутоа, ги расчешлаа белите реси и се обесија на самотно дапче, задушено во снегот погоое. – Ајде, поучи – вели Трпе. – Што ти сече умот за работиве? Игно ја втуттна косата под калпак а сè уште го одмерува дапчето. – Да поучам ама првин ќе прашам: селанче си? – Од село сум. – Значи, ќе разбереш... Е, земи церови лисје: големки, остри, диви некако. Благуновите веќе се поинакви: мазнички, такви да речеш. Крастуновите: кадифе меко. А сите: дабови лисје. Подруги а дабови. Гледаш ти сега? Трпе сосем омекна: – Весел човек си бил... – Игно Подземски се викам. – Игно Подземски, измислуваш ли песни? – Не. Понекогаш кадилници носам на монаси и јеромонаси:. – Старчиштево ти било вампириште. Тоа Трпе му говори на Бошка. Овој ја собрал машинката меѓу нозете под шинелата и го качил погледот на врвот исправен отаде преслапот. – На брод ми прилега – вели. – Пред четири години со класот бев на море. Се возевме на брод, првпат се возев на брод. А ридиштево токму така се издолжило и она горе, најгоре што се наддало, небаре капетански мост. А Игно: – Бобиш е тоа! Така ти се гледа. Оддолу е поинаков. Не е издолжен а извишен. И ист џин, поџин од џиновите во сказните. Чиниш легнат, со ноџиштата пресвиткани во колената и спуштени правоудолу, таму некаде во Јачмишта па се до под село в река – Бабуна, таа наша... (се насмеа) палава, бистроматна веселница! Таков е Бобиш оддолу и... поубав без снегови. Командантот го сви двогледот, стрчна од каменот, запре крај Трпета, нареди: – Префрли се со пушкомитралезот во претходницата! – направи уште неколку расчепотени дупки во снегот и им викна на тие напред: – Со трчање до врвот! М о р а м е да го заземеме пред непријателот! Главите, како под команда, се свртија влево кои падинката што се бакнува со Бобиш: темнокафеава верига се извива нагоре, првите алки веќе снемале зад џинот на Игна. Сонот, како уплавосан, избега од колоната. Трпе, назамин, му се внесе в лице на Игна: – Тесно ми го скрои, нане... – запеа. Елечето веќе се изгуби во претходницата... Денка го сварија неиздржливи горештини кога се спружи во снегот. Нанишани во кафеава шинела што доближила на неколку чекори од трапезичката на врвот. Ги запре за еден миг разбеснетите гради, пукна... шинелата се одврати... некои кафеави луѓе свртија грб, го прекрати уште еднаш дишењето... но никој повеќе не се одврати: просторот остана бел се до шумичката отспротива... Тогаш го пушти сиот воздух од себе низ усните натокмени како рибина уста – „Хууууууууу!“ Задиши без залетнување. Лицето го искапи во снегот. Сепак пред нив стигнавме, колку за едно влакно но... пред нив. Одозгора сме им и можеме да штракаме цел ден. Се сврти десно, лево: сета претходница полегнала; назад: Бригадата пристига на Бобиш. Русанка седи опрена на даб, сета собрана во под-горената шинела. Последниот коњ го пуштивме сношти да ака низ горјево... Но тројца војници седат крај неа во снегот, седат и зборат та не може да мисли за коњот а и подобро што не може да мисли за коњот туку ги пушта зборовите на тројцата да и се вовираат во поткренатата јака. – Во Фуштани спиев на вистинска постела врз вистински железен кревет. Меко и бело и топло. – Во Фуштани боледував. – Првпат слушам. – Боледував од заб. Им велам на домашните: „Чук, чук!“ значи: боли! Захарина, маџирката, ќерката црноока, ја боцка устата со палец: „Цр, цр!“ значи: ракија! Дајте, велам, ама којзнае ќе споможе ли. Ја полнам устата, држам, траам и потоа плукам. Излегла Захарина, се вратила... шишето полуиспразнето. Излегла пак Захарина, се вратила пак... шишето испразнето. – А комесарот? Знае ли комесарот? – Комесарот? Заб боли, човеку. А комесарот е за друго: праведни и неправедни војни, национално прашање и така. – Ама пиеше. – Јас? Не. Разбери го сакаш грчки,181 сакаш нашински. Низ јаката се истури кикот. Таа се згутави уште повеќе. Во Фуштани боледувал... и сега не може да не мисли, зашто во Фуштани загинаа четворица, смртта тука одбираше: Србин, Црногорец, Словенец, Македонец. Местото го назначив точно... и имињата, си рече и нанесакана го притисна џебот од блузата под шинелата. Зашто во џебот имаше тетратче испишано само со имиња на загинати, со места каде што ги закопале – „Ќе им затреба на нивните“... Посака да мисли за Дебарца, но виде пламнати куќи та избега во Соботско, таков пречек на партизани немало... јас чорапиве ги добив, мисли за премореноста што крадечки влегува во жилите и, најпосле, ништо не мисли. Ништо не мисли собрана во шинелата... Воздухот над неа зафучи. – Легаш! Не гледаш? Се истовари со трескоти мина врз дабот на крајот од трапезицата. Ја посипа земја и снег – „Качамак со изварка,“ погледна во обезгранетиот даб и пак... – Легни! И пак... Еднаподруга мините ораат низ Бобиш што го држи Бригадата. Таа лежи. Првата мина Наума го простре во снегот, се напна што подлабоко да протоне во него и, најназад, усети камен под себе. Го жегна нешто во грбот. Погоден! помисли. Се обиде да ја закорне раката во ’рбетот што мора да е отворен та леплива крв да му ја овлажи дланката – можеби е подобро вака: наеднаш, уште во почетокот, крај! – но фати ветка. Ја грабна пушката, јурна по угорништето, главата му ја сечат секавици – „Десно!“ се препна – „Ништо!“ тој пак трчи омаудрен, гласови му ѕунат во ушите: – Легни, будалиште! – ако будалиште, само горе и десно, и се ничкоса крај него. – Ама кај јуриш, Науме, човеку! – му се развика Денко, со пушката положена на камен. – Ако... ако... – дише залетнувачки и чувствува: мир некој му ги заплави градите. – Сега ми е подобро. До тебе... полесно. – Ранет ли си? – праша Денко и дебне во чистинката на која мирува истркалан шлем крај кафеава шинела. – Не, гранка... По небото – ливада, од темјануги – се гонат разретчени црни влаченици чад. Мирот издиши од градите и се разнесе преку снежните бранови на Бобиш. – Страшно! – исфрли Наум низ устата заедно со зрнциња земја. – Ништо тоа не е – се подисправи Денко – ќе свикнеш... Сега ќе почнат јуриш ама колкупари чини! Ние сме горе а тие под нас. Наум ги спушти очните капаци. Од тунелот кај Богомила, тишината попрати дури горе астматично дишење на локомотива и свирки: еден... три... пет испрекинати писоци. – Уште војски носат, крвта нивна гнојна! – Денко гледа во шумичката отаде чистинката... – Штеди муниција! – се разнесе низ позициите. – Штеди муниција! – Во сигурна цел пукај! – дојде од крајот десно. – Во сигурна цел пукај! – Пуштајте ги поблизу... – Пуштајте ги поблизу... Устите прифаќаат и подаваат сè околнаоколу Бобиш. Наум лежи притивнат со кундакот на десниот образ. Му се чини: се исушија белите дробови, не грабат веќе воздух. Цевката го вперила единственото око во шумичката – ѕид на чистинката... Протегнатите нозе му затреперија, силно ги закорна врвовите од чевлите, но пак трепереа: гледа омаен во ѕидот на чистинката: шумичката се движна колку за чекор напред, голтна цел појас снег. Несигурно, претпазливо, зазеде уште еден појас... и уште еден појас. Во шумичката подвижна, кафеава, исчезнува дел по дел од белините. Сега појасно распознава: несигурно, претпазливо се движат царски војници со шлемови... „Кога ќе пукнам јас, тогаш и ти, сега само одбери еден и нишани!“ Слушна ли гласови или тоа некој од него говори? Но едно е основно! тука: не пукај, одбери, Нишани и... пукај! Пак: пукај! ...Некогаш не пукавме... На полјанка: урнатини од турски сарај. Џебовите, полни со камења, се кинат под товарот. Дечиштето Наум наближува до сарајот, не сам, со мнозина како него од Рисјанско Маало. Командантот Пеце наредува: „Удри!“ зашто таму, пред урнатините, предизвикувачки стојат тие од Турско Маало. Покрај него фрчат камења, камења од Турско Маало, а неговите, рисјанските, удираат во сарајот. Секој бој, барем на едно место рушена глава. „Откорнатику еден, пак се тепавте!“ „Не. Паднав.“ лаже а мајка му мие крви. Кој го зазеде сарајот? Не знае. Сепак, тоа беше бој... Под шлемовите има лица. „Одбери еден!“ Какви се лицата? црвени? жолти? земјобојни? Очите потекоа од напинање: лицата се сенки под стреи од шлем. Тој држел шлем во рацете, шлем со злато и со разнобојни бесценети камчиња... ...Прв ден Велигден. Николај служеше во црквата Свети Димитрија. Отец Алексеј што веќе беше станал владика Алексеј, рече: „Најмлад си меѓу нас а почествуван ќе бидеш: ќе му ја подадеш митрата на Неговото преосвештенство!“ Јас бев најмлад и по години и по расо: девет денови го носев та брада уште не изникнала. Му ја подадов митрата, се загледа полузамижан, му се сврти на Алексеј (најмладиот негов колега) и развлечено праша: „Твој питомец, преосвештени?“ „Мој, преосвештени!“ ја фрла владиката Алексеј горната усна, што му ја расекла Руската револуција. Неговото преосвештенство Николај го навре достоинствено црковниот шлем а јас, монахот Инокентие, ја држев (достоинствено) и неговата чаталеста патерица та и неа ми ја зеде. Накитен со шлемот и со патерицата, застана на амвонот. „Шест дни тажеше небото, солзи дождовни лееше,“ им вели мижејќи на верните, задушени во димот на велигденските свеќи. „Шест дни. Седмиот ден радости праќа небото заради Христосовото воскресение. Синот господов сонце дарува...“ Наум веќе може да види сончеви зарешки под шлемовите без бесценети камчиња. Во еден сончев триаголник догледа око. „Одбери!“ Одбрав. Окото големее во нишаникот на пушката. Погледот не дотраа та фати да слизга надолу по кафеавата шинела. Запре на работ: пробесен партал: Каде се искинал сиромашкиот? Пред него и пред Денка зататне бомба, Брзгнаа снежни шурки. Го измети снегот со клепките и очите сега видоа кафеави луѓе на дваесетина чекори. Ја пронајде испарталавената шинела: горе, под шлемот, сончевиот триаголник се раширил та го догледа и другото око. Очите не беа тажни, не беа ни радосни. Тие и не можеа да тажат и да се радуваат зашто бараа пред себе да видат склопени очи за тие да можат уште да гледаат. Зошто мораше да се срети со нив? Ако го снемаше сонцето, не ќе видеше сончев триаголник под шлем и во триаголникот очи и во очите желба за спас и во желбата својата сопствена смрт. И немаше да се одбира и да се нишани и да се пука. Ќе нурневме во ноќта и ќе изнурневме таму каде што денот не открива очи под шлемови. Но денот замрзна сосе мене, затоа и немам сили да го повлечам чкрапецот. Десно и лево од Наума запукаа пушки. Сите куршуми од целата Бригада како да се истурија во неговите гради. Главата падна крај кундакот во снегот. Па и тука, во влажниот мрак, светлеа очи, под шлем и темнееше парталава кафеава шинела. Му се затетерави свеста: почна да паѓа во бездни пространства... „Има она што има,“ ечеа бездните, „Ќе соблечеме некој дниве,“ дојде однекаде глас самотен, длабок, таинствен, гробничав дури. Но бездните заечија вдвоено, втроено, незамисливо попробивно од самотниот глас и го поклопија... „Ленин вели: три точки...“ „Ништо, другари, ветрот разнишал ламарина...“ „Војник не заборава...“ „Инокентие, синко...“ „Одбери еден и нишани...“ на бранови се носи одѕивот на бездните а тој сè уште цепи низ нив со неверојатна брзина. Однедопица, студ се поткладе под него та го запре цепењето низ бездните а студот е тврд иако студот не може да биде никаков: ни тврд ни што му јас знам, Пушка пукна крај неговото десно уво, само еднаш пукна, иако потака пукаа многу пушки. Остана уште некое време таков, ничкосан во снегот, и најназад ја крена главата. Низ перчин чад виде цевка од пушка, погоре – Денка кој ја држеше пушката. Денко ги отфрлил очите во него – Наума. – Жив ќе те фатеше ако не го свиткав! – рече. Од подолу некаде, се носат разретчени, немоќни пукаша. Се запули во чистинката: шумата се вратила на работ, останале само кафеави секови во белината. На неколку чекори од него ја препозна искинатата шинела, сега испружена грбечки. Очите не ги гледа, гледа само врв од братка и стреа од шлем. – Не можев да убијам – прозбори Инокентие од Наума. – Тебе ќе те убиеше! – Знам. Денко тогаш рече. – Знаеш а ќе си појдеше по петелот! Цел ден се стега огнен обрач: отворен откај орешка посока. Штабот на Бригадата се повлече зад валчеста соспа. Игно седи стуткан во завет, овиснал мустаќи, вќрстил раце во пазуви. Ни Трпе ни Бошко не се со него. Го пази штапски курир. Уште некој месец и трњето ќе се облечат во зеленила. Три години во шеесет зими. Третата година – од син заробен! Заробен на денот кога скршив нога за да го видам синот на мојот син. А и што можев да чекам друго? Моето се знае: каде и да згазам – блатиште, што и да смислам – небидница! „Молам претходница“, рече за да не се кошне во мене. Тој молеше ама и јас молам. Ги молам куририве – ќе замине некој од нив горе заповед да однесе, го молам: „Види што е со Денка,“ врати се едниот, појди другиот, чинат. А јас пак: „Види жив ли е?“ И сите носат: „Жив!“ Мене матната ме зела, тој барем... син има. А јас? Имам ли јас син? Кога седнал до него командантот на Бригадата? Се штрекна, стана. – Седи, разбрав веќе, си бил војник. – Сум бил – вели и стои. – Седни, човеку, збор да скршнеме! Игно седна. – Со шпион? – Не. Со Игно Подземски, манастирскиот слуга. Нешто заигра во Игна – „Тартакут некој.“ Праша: – Срамно ли е да си манастирски слуга? – Срамно е да си предавник. – Не сум. – Штабот мисли, не си – рече командантот, делејќи збор од збор. Тартакутот некој стана тапан, првин затрепери а потоа забувта сè посилно и посилно. Тапани на манастирски панаѓур. Зборовите Не си развиорија живот во она што тој го вика душа. Молневито светна и згасна: тој е крај реката Бабуна, се огледува во неа – нови опинци, нови шарени чорапи и облека нова, се ново (на свадби што облекувал). На своите шеесет години лудува над Бабуна, ги следи нејзините води што се бацуваат со камењата – „Бац, бац, а? ех ти, стара развратнице, бистроматна веселнице, бац, бац, а?“ и јури со гушнати зеленила... Но пред него е возот со знамиња и полицајци та, засрамен, ја скина нишката на мислите. Ги сврти игривите очи во командантот кој праша: – Си се задумал? – Мислам на селото наше – излага а нишката еве пак ќе се сврзе. – Што има во селото? Не се сврза нишката зашто мораше да бара одговор. – Што има во селото? Одговорот го најде: – Има будалски обичаи. Спроти Нова година се збираат мажи: ни стари како мене ни млади како тебе. Еден се облекува во женска руба, иста жена, што се вели. Другите, секој кон себе, со стапови ја тргаат невестата, демек, и викаат: „Моја е!“ „Не, моја!“ И така... караници... Ете тоа мислев. Командантот одмерено се насмеа зашто го разбра Игна и зашто забележи: денот секнува. – Вечерва ќе пробиеме удолу, преку пруга, крај самиот тунел – рече, гледајќи го стариот испитувачки. (Игно почна да разбира!) Потем предишка, продолжи: – Го познаваш местово? Игно го засука мустакот. Се изважничи: – Тука сум се родил, тука сум пасел овци, тука сум се слизгал, но в дупка не паднав! – Да нè изведеш, можеш? Да не сумат, можеш? Рече Игно Подземски самоуверено: – Можам! И придаде потоа: – Удолу, Калуѓерци, кај чешма една, таму ќе пробиеме. Говори а погледот пребарува низ војниците. Денка не го најде... Наум виде петмина што дојдоа со него од градот како неодлучно го запреа командантот. Начули уши. – Другар командант – зборува еден голобрадец преплашано. – Обградени сме и премрзнуваме... несвикнати... во невреме дојдовме. – И? – праша командантот. – Па, еве вака, уште сме ва цивилно, оружје немаме... во градот полицијата веројатно не узнала и... никој не ќе нè забележи ако се вратиме... Богомила е под нас... на возот... а напролет... Никој не ќе узнае кај бевме... студови се, несвикнати, а напролет, што е, уште еден месец и толку... Командантот нешто рече, но Наум не чу. Топла соба, лебец и сирење. Ништо друго. И старата Доста, мајката перачка, самокуќница, ќе постели бела постела... Петтемина заминаа поклапушени во четите. Стресе глава и гласно испушти низ уста: – Глупости! Бладања! Во белината, што веќе ја беше извалкало зајдисонцето, загледа одвајвидни темни точки. Точките растат, се повеќе темнеат и се шират. Нарастија колку паници. Но некој со нешто ги продупчи – бела дупка среде темно колце. Сега, околу колцето се фаќаат темјанужни прилепки. Погледна потака: нови темни колца со темјанужни прилепки... Ги истри очите со снег: колцата се избришаа, остана само снегот врз кој слегува квечерината. ПО ТРИТЕ СЕНКИ НА МЕСЕЧИНАТА ШТО НИКОМУ НЕ МУ ЗАТРЕБАЛА Н о ќ т а п о м е ѓ у 7 и 8 ф е в р у а р и, околу 18 часот, со вешт маневар Бригадата тргна низ трапот помеѓу тунелот и селото Богомила. Околу 21 часот удривме па непријателски заседи. Бевме опсипани со силен оган од близок раздалек. Се пробивавме и нашата заштитница даваше жилав отпор. Истата ноќ стигнавме во Мокрени и Ореов Дол каде што зедовме храна. ЖЕЛКИ колку отвор од тунел нема. Па сепак, тоа беше желка, црна преголема желка. Ја наддаде главата вдолж пругата. На главата; две огромни светнати та отфрлени очи. Светнати очи на црна глава, Писна, а не знам писка ли, дали воопшто таа глас дава? Но писна. И сè беше само за миг. Главата со очишта ја снема во корупката. Нема повеќе грамадна желка, исчезна и корупката. Има само црн отвор на тунел. И светлинки што пред нас заскокаа. Гласни, пискотни светлинки стреловито летаа крај моиве уши. Легнав иако никој не лежеше. Некој ме клоцна: – Бргу преку пруга! Станав. Три сенки пред мене не отидоа по оние отаде пругата. Тие скршнаа влево некаде. Сами три сенки во ноќта што сè уште ја параат експлозии. Помирисав: нема барут накај трите сенки и... потрчав по нив. Просто потрчав по нив. Но бргу потоа залетна здивот. Застанав и уплашено свртив глава назад: Бригадата е раширена сенка во денот на месечината отаде пругата. Се слеа со ридјето од кои пред малку фрчеа гласни, пискотни светлинки. Светлинките молкнаа кога згаснаа. Јас пак трчам по трите сенки и никако да ги втасам. Ги растурувам шесте стапалки во снегот, но тие пак и сè пак никнуваат пред мене: шест стапалки во снегот пожолтен од жолчката што ја туриваат синилата на небото... Наум се провре безглаво низ некој лесник, го слуша рамномерното удирање на кундакот по левиот колк, но удир не чувствува. Ги пронајде изгубените шест стапалки во проретчена дабова шума и сега не запира (иако би сакал, барем за малувреме, да го замолчи срцето), туку ги разградува стапалките во бесформена ровкост, Како да исчезнаа за навек. Како да се вистински неземни сенки, сенки недофатливи. Видов ли јас луѓе во ноќва? Видов ли тројца да скршнаа лево од пругата а не преку пруга? Брзам по нив, ги барам да се ставам, да станам четврта сенка и така да избегам од очите на желката што како маѓесница се престори во тунел, да се оддалечам од светлинките што фрчеа крај мене. И навистина, тројцата, чии стапалки разрива, како вземи да втонаа, како да беа тројца гробници што го вабеа да ги следи. Гробници а стапалки оставаат: шест добровидливи стапалки на месечината што никому не му затребала, длабоки стапалки во кои се вовира целата писка. Веќе чувствува: низ снагата се протега постанатоста: нозете сè поленливо го ринат снегот, удирите од кундакот бијат право во малиот мозок, од под качкетот без петокрака џорџа пот а јазикот и усните се коросале. Ги стисна забите сили да исцеди, но тие се свија од допирот врв со врв. Застана. Ги поттурна со јазикот: се подиставаат. Внимателно ги фаќа со два прста: од корен ќе попаѓаат. Морници го избоцкаа. Почна да го брише лицето а раката му се удри во носот – „Преполовена потковка!“ Побара образи: наалка две грпки. Боже, колку сум опаднал во овие неколку дни... Помисли и се штрекна: од пругата па се довдека првпат мисли за себеси, Наума, што еве веќе пушка носи иако петокрака не сошил. Од пругата довдека (о в д е к а тоа е: разретчен дабјак, постанатост што се протега низ снагата, разнишани заби, зголемен нос и две грпки што рогаат) тој едноставно јуреше по трите сенки, мисли и не можеше да има туку писок што се повлече во тунелот и потоа оние фрчливи светлинки што ги остави зад грб (зашто не ја мина пругата) а кои, сепак, се дотука му играа пред очите: во леските, во стапалките, во дабјакот. Но се сви заб од заб и не најде образи на лицето, та згаснаа светлинките што одамна зад него молкнале и, место нив, се виде себеси среде дабје и среде стапалки втонати во снегот толку длабок што цела писка да голтне. Се виде сам, со пушка што го клоца во колкот, сам во ноќва жолтобела во која дебнат шлемови. И сега? Стругна со дланката од челото до братката. Се стопив за неколку дни. Раката го напипа кундакот. За колку дни? Очите повторно ги побараа стапалките. Зарем треба да се знае за колку? Сега... тројцата да се најдат... сам да не бидам. Тоа треба сега! Собра сили за да го попречи протегањето на постанатоста, нозете сепак зачекорија, отпрвин антаво а потоа се позабрзано. Нозете го ораат снегот сосе шесте стапалки. Петмина беа тие што бараа од командантот дома да си одат. Невреме... напролет ќе се врателе. Ги слушав и реков: „Глупости!“ А не ја минав пругата со Бригадата туку тргнав по тројцата. Другите двајца? Што стана со другите двајца? Не сакаа ли? А јас сакав ли? Зарем не реков: „Глупости“? Кој одлучи да јурам? Јас не. Тука сопреа неговите самоиспитувања зашто пред очите, во бледнилото на омесечената ноќ, заиграа лебови: топли пченкарници. И леткаат лебовите меѓу дабовите гранки, ќе се скријат за пак да се покажат поблизу. Го плиска пченкарен мирис та го гони. Едниот образ го распори болка, повте да го погали со дланката: прстите му се залепија во топла густа влага. Сега и на челото почувствува удир од гранка, но оттаму не протече леплива влага а само од образот... Дише залетнато, со целата уста граби воздух, иако наставникот по гимнастика најстрого бранеше кога се трча да се дише низ уста. „Само низ нос!“ викаше гимнастичарот беззабен Чех. Не, имаше, но правени заби и од многу носење разнишани. Заби разнишани дури до поткоренот: без студенила и без светлинка и без шлемови со неподносливи очи... Сè позабрзано се спушта удолу, свива во долче и не се грижи повеќе за трагите, туку слегува набарум. Колената се тресат, не издржуваат трчање по удолница. Затоа неусетно забави... Сега веќе пак одвај чекори, се порева, дише низ устата сосем растегната, лапа воздух да ги засити градите што алчно и поалчно бараат и бараат. Дише така со отворена уста не обѕирајќи се на гласот од наставникот по гимнастика што му ги руши ушите: „Але, дечки, не дишете низ уста, дечки!“ „Господине професоре, воздух нема, воздух дај!“ „Але, Науме, будало првокласна, низ нос диши, правилно диши!“ Смешни се овие гимнастичари. „Низ нос!“ Зошто низ нос кога дробовите сакаат да мелат и да мелат и да мелат и да мелат? И Другиот Наставник, што го смени Чехот, и тој тоапактоа: „Трком трк! Низ нос вдишувај, низ уста издишувај!“ Хахахахахахахаха! Свири оркестар од вишекласници Штраусови валцери, на сцената девојки играат балет (и Кате е меѓу нив), балет, вели, Другиот Наставник... Билјана балет, вели, и брои: „Ен, два, три! Ен, два, три!“ „Доста е за денес!“ заповеда Другиот Наставник а Ѓорѓе Кавариќ не седи мадро: „Да знаете каков балет приготви Чехот што беше пред вас! Целиот град остана омаен!“ Другиот Наставник навредено праша: „Знаеш ли ти, човеку, што е тоа балет?“ „Знам,“ одговара со крената глава а не гледа во Наставникот. „Кажи!“ Ѓорѓе скроти кашлица со марамче, издивна среде нашите погледи и, најназад, прозбори со црвени, навирени очи: „Балет е импрегнирана коинциденција компонирана во персонална компренхензија!“ Ѓорѓе Кавариќ одговори како напната пушка зашто токму тој месец сите ние се задевавме (не се сеќавам што беше поводот) со безредно напаберкани зборови од речник на странски изрази. Но Другиот Наставник задоволно одбива: „Не! Ете како не знаеш!“ Се смееме сите шеретски. „Па што е тогаш балет?“ Другиот Наставник, кој од добар соколец станал Друг Наставник, победнички одговори: „Балет... тоа е кога се игра напрсти!“ Хахахахахаха! А воздух низ уста? Треба ли за балет воздух? Требало-нетвебало, ние дишеме онака како што знаеме. Само нека свират несопирно Штраусови валцери! И нека играат девојките во бело облечени... Тамбури, виолини, гитари, контрабаси: вишекласниците свират Штраусови валцери и играат (но не напрсти) девојките во бело. Балетот, рече, се викал Билјана... Чинели заудираа, боли главата, чинели не требаат за Штраусови валцери. Не удирај! Од удирањата потече главата, запри... тивко... виолините посилно, белите фустани да се шират чадоресто а главата да не боли... да нема леплива влага... Воздух сега треба помалу, може и само низ нос да се дише, музиката ги скроти дробовите... Музика... музика... пријатна музика... со неа да тонам во бела топлина каде што чадоресто распнати фустани се разминуваат по тактот на валцер... Двајцата ранети го обградиле огништето. Пламенот осветлува две лица од кои истекла крв. И двајцата гризат офкања што сепак, такви изгризени, се провираат низ забите. Но тие не се веќе офкања туку одвајчујни издиви, зашто командантот на Бригадата е во одајката. Игно седи крај него на триножник. Вели командантот: – Стари... – Игно Подземски! – го прекина тој. На краиштата од усните на командантот трепна насмевка. – Игно Подземски, задачата одлично ја исполни! Ти благодарам. Сега си слободен, можеш да заминеш дома. Игно ја собира јаката од палтото вапсано во оревови треслинки, шета немирно со очите по своите опинци и по цокулите на командантот. Им вели на опинците и на цокулите: – Да одам ама... синот да го видев! – Добро, поседи. Ние ќе тргнеме штом се приберат другите и отпочинат малку. Денко е во заштитницата. – Ќе се вратат? – Последни. Заседа држат пред селото. Кога ќе дојдат, веднаш ќе ти го пратам. Игновите очи зазрачија радост, но го видоа командантот како тргна да си оди, та ја скрија радоста. – Уште нешто сакав... не префрлај ми. – Што уште? – Горе на Бобиш ти ми рече: „Штабот мисли не си шпион.“ Зошто мисли штабот кога писмо донесов за кметот? Командантот се засркна во смеење и му се внесе в лице: – Зашто те предадоа очите! – рече низ смеењето. – Очите? – Игно ги покажа црвенилата во глобовите. – Очите ти ги гледавме комесарот и јас. Тажни ти беа. А шпион нема тажни очи. На вратата веќе жграмотна железниот потпирач. Игно посака да смогне да си ги види очите, но како, нога т и е го гледаат потпирачот што се ниша небаре нишало на часовник? Во куќата до самото мосте влегува Русанка. Раката ја опира на торбата висната вдолж десниот колк. Прстите го покриваат горниот крак од неучно нацртаниот црвен крст. Втората чета постанато се подбива со Девојката Од Корзо Што Излегла, зашто командирот и донесе кафеави панталони. Втората чета не се подбива заради тоа што плетените чорапи и фустанот ги снемало со панталоните туку што Девојката сета, близу до грлото, се собрала во нив. Стои таа крај огништето – „Простумна сламница полнета и недонаполнета,“ со дланките граби топлина што вива од распламнетите цепеници и молкома ги пречекува шегите. Русанка пребарува во собата: оди од војник до војник, отскрива задремнати и пак ги покрива. Дојде до Девојката Од Корзо Што Излегла и седна гровната на триножникот крај неа. Но тогаш ги забележи нејзините нозе: темјанужноцрвеникави, подуени, избраздени по работ од стапалата. – Чевлите испопаѓаа? – Испопаѓаа – одговара Девојката Од Корзо Што Излегла и клекнува претпазливо, потпрена сè уште на ѕидот. – И сега? – Боса – вели и ги набира веѓите. – Боли? – пак праша Русанка. – Аха. Русанка ја отвори торбата со црвениот крст, рошна низ неа, но најде само една завивка. – Нема друга! – рече – а ќе затреба за ранети. – Не треба, ќе издржам и... (се поднасмеа) панталони имам. – Знам, но нозете. Русанка однедопица стана, ја соблече зелената шинела подгорена на левото рамо, и бргу искина од долниот крај ремен колку педа широк. – Русанке, што правиш! – Ако, може и покуса шинела. Седни! – заповеда и покажа на триножникот отспротива. Ги отфрли плетенките назад и ја позеде едната нога – „Збувната мајалница.“ – Ќе ти! биде и меко и топло. Девојката сега само гледа во плетенките испружени врз повиениот грб. Потем малу, чу глас од под веднатата глава: – Имавте жртви во Четата? – Немавме. Русанка запре навчас да ја завиткува ногата и ја крена главата: – Па кај се другите? Денко кај е? – и ја позеде другата нога. – Денко го префрлија во Првата чета. – А Наум, оној со вас што дојде? Склучените веѓи се собраа и таа ја пофати Русанкината рака: – Полека... боли... Наум, ете за него ништо не знаеме. И командирот се распрашуваше а не знаеме. Род ти е та прашаш? – Не, ништо не ми е – побрза Русанка – гледам помалу сте, затоа прашам. Девојката Од Корзо Што Излегла се испружи крај огнот, погледна во извитканите нозе – „Тупала за грутки кршење“ и се проѕевна. Русанка веќе ја немаше на триножникот. На мокренското ритче пред селото нискогорицата и ноќва не ги собрала мрежите од чистинката и од раскашавениот пат долу. Заштитницата – Првата чета (за Бобиш претходница) – дремливо ги пази приодите за в село, Денко клекнал накрепен на дрво, машинката ја легнал на колената. Трпе и Бошко го бркаат студот низ петици в земи, но тромаво, како по несакана повелба. Бошко не му вели на Трпета: „Не мисли на спиење, мисли друго нешто,“ зашто и тој самиот се бори да ги задуши скокотливите покани на сонот. Денко би заспал, тежат капаците како илјададрамници, но мисла една, една и иста мисла му сврдлее во мозокот та не заспива. И добро е што не заспива, само очите да не пржеа. Пржат небаре се наголтале чад. Мислата сврдлее и тоа боли а болката не дава мира, болката ја растура маглата на сонот. Писмо од старшијата носи. Значи: помага да нè бијат, значи: син предава тој – Игно слугата! Значи: сака слуга вечен да биде, зашто ние ги ништиме и окупаторите и богаташите, комесарот велеше. Богаташи распарампарчуваме и така – нема окупатор, нема богаташи, нема слуги! Сите со еден куршум. Да, но Игно вели: Не! Игно сака слуга да векува! Стана, заоди нервно по снегот, ги чу цревата да гргорат и го стегна ремникот. Кога има борба, барем ништо не мислиш: ни за јадење ни за шпиони селски. Сега е затишје и... мораш нешто да мислиш. Баталјонскиот курир тукушто пристигна од село, му шепоти на командирот, Денко погледнува негрижно и пак шета угореудолу по кусиот, но затоа длабок, прт од дрвото до Трпета и Бошка. – Командирот накачи горе и го запре: – Уморен ли си? – Што треба? – Бошко, ела ваму – нареди командирот и се подистави настрана. Тие двајцата кинисаа по него... Ноќта истовари рафали, три искинати рафали оддалеку некаде откај Бобиш. Погледна во далечините. Рафалите се повторија и пак замолчи ноќта... Белите фустани, чадоресто распнати, што се разминуваа по тактот на Штраусовите валцери, ги изрушија остри фрчења што преминаа во куси, неколку-кратни кркорења. Од белите фустани останаа, само партали расфрлени среде дабје и лески та и нив, најназад, ги снема во снегот. Очите ѕирнаа низ процепот помеѓу клепките и, веднаш потоа, пак втонаа во темничината. Се обиде со прстите да ги одлепи капаците, но рацете останаа заковани за нешто што не е определено ни со тврдост, ни со мекост, ни со топлина, ни со студ. Во тоа неопределено Нешто, тој всушност, и не почувствува раце ниту нозе, не почувствува живот во себеси а само тежина, неиздржлива тежина некаде во главата. Тежината не слезе подолу оттаму каде се сместила. Затоа и првата мисла, првиот знак на живеењето што прпна под натисокот во мозокот, беше: Јас суштествувам само на просторот што го притиска тежината... И втората мисла: Па сепак е пријатен овој покој со тежина... Наум пак затони во бел сон та свилените партали за’ртија од снегот, зашто нејасно навеваа првите тактови од На убавиот син Дунав. Ќе се стават свилените бели крпи во фустани чадоресто распнати... Еден рафал во непосредната близост ширум му ги отвори очите. Срцето наеднаш зачука бесно, тежината од главата се распореди во рацете, во нозете, по целата снага и сега снагата не е повеќе воздушеста леснина испружена на неопределено Нешто, зашто прстите дрнаа ровки студенила... Истиот час кога сполучи да се преврти ничкум, со болки што го сечеа, разбра дека острите фрчења што ги изрушија белите фустани биле рафали од машингевер. Погледна во посоката од пукотот: на десетина чекори од местото каде што лежи, се шири полјанка. Месечината што ноќва настојчиво бдее, го вади снегот со боја на лимон. Малу подолу виде три сенки испружени во снегот и чу гласови над нив: туѓи, неразбирливи гласови. Очите ги напери (болат очите!), беспрестан ги бара луѓето што зборат, и најназад, ги најде: шлемови и машинки пробесени на кафеави гради. Тука некаде и сопреле шесте стапалки та, место нив, телата од тројцата што ги следеше врежале во снегот откриени мртовечки ковчези. Низ Наума залази страв. Заедно со стравот усети во жилите: се одмрзнува крвта, еве се искрши мразот и крвта шурна. Во пороиштата крв се истопи тежината... Таков, избезумен, ја размести снагата, се поткрена на лактовите, потоа на дланките и, конечно, се исправи. На полјанката гласовите се вдвоија, во еден трепнеж ги надгласи свирка на локомотива. Без да смогне што и да е да мисли, тој отпрвин тетеравејќи се како пијана кокошка а потоа се постабилно и забрзано, фати нагоре низ шумата, не по стапалките на трите сенки (зашто стапалките станаа откриени мртовечки ковчези), туку десно и угоре некаде, во неразгазени снегови. Рафалите не се повторија. Гласовите тонат во бездна и, потем некое време, исчезнаа. Наум рие снег со главата, со кундакот, со колената, со сиот себеси. Крвта палавее низ жилите, се усвити лицето што веќе капна пот. Каде ваму? Не е важно каде. Само што подалеку од мртовечките ковчези! Па сепак, каде? ¥ се стори дека £ недостига нешто, слегувајќи накај реката. Се насмевна уморно кога узна дека она што £ недостига било удирањето на колената во шинелата. Шинелата е покуса колку за едан ремен та избегала до над колената. „Уште во две куќи да проверам... ако не го најдам значи... го нема...“ Тој час откај реката се чуја викања. Стрчна... Беше на брегот кога четворица војници ја носеа Девојката од Корзо Што Излегла, сета вирвода. – Што ти стана? – праша едниот војник. – На камен стапив, ме здоболе ногата и паднав – објаснува таа, сега веќе простум на брегот, и го брише лицето со воден ракав. – Да бараме замена – вели пак војникот. – Не треба. – Ќе замрзнеш. – Не замрзнувам – спори Девојката Од Корзо Што Излегла. – Не сум прва. Вчера Коле... исто. – Коле се наводни, но веднаш потоа марширавме. А ти :ќе стоиш на стража. Девојката Од Корзо Што Излегла заоди нагоре и прати глас зад себе: – Можам јас! Русанка влезе во првата куќа до патот што извива надвор од селото. Игно скокна од триножникот штом го чу цивкањето на вратата, ја зеде борината од камарчето над огниште и забрза кон вратата. Борината ја осветли Русанка та постанато ја врати во камарчето. Русанка и тука отскри неколцина, ги виде ранетите што го обградиле огништето и разочарано ги пушти рацете да £ паднат. – Седи, ќерко, постопли се – ја врати Игно. Ги склучи послушно колената крај триножникот. Игно молчи, го следи црцорењето на една цепеница. Најназад: – Бараш некого? – праша. – Барам човек – скалнато одговори Русанка. Потем малу таа крена глава: – А ти со борината? Бараше некого? – Синот го чекам. – Денко? – Денко. – Наскоро треба да дојдат. Смената им отиде. Игно потстана од седалото, како да го боцна нешто, и пак седна. Русанка му се вгледа во очите, ја позеде борината и ги осветли. – Црвени. Од неспиење? – Севезден ми се такви. – И татковите беа севезден црвени. – Што ти прави татко ти? – праша Игно. Русанка ја врати в камапче паницата со боринена луштенка и издивна. – Не избега и не е жив... Тебе те ослободија? – Зошто ќе ме ослободувале? – рече навредено. – Јас задача добив и работата ја свршив. – И сега Денко го чекаш. – Го чекам. Командантот лично, да речам, ќе го прати. Русанка посака да најде друга сличност со татка си, но светлото беше бледно и треперливо та, можеше, само да види преправена шаечна униформа. Во гласот немаше сличност. Игновиот пискливо шушлее а на стариот нејзин беше длабок, како од гроб да се носеше. Или сега го слуша таков а тогаш бил поинаков. Можеби ваков: писклив и шушлив? – А ти, кој човек бараш? – потем предишка праша Игно. – Уште не знам: го барам ли? Не ќе го познаваш... Наум, висок, со црно палто, од новодојдените. – Како не ќе сум го знаел! Во манастирот мој му правеа мала схима. – Што му правеа? – Мала схима. Го постригоа, името му го менија: Инокентие го завикаа. Што бара тој со вас? Се зачудив. Рече Русанка налутена: – Секој има право да умре или да живее по своему. Тоа рече, тоа чу и Игно, но нејзе £ беше совршено јасна мислата што ја кажа: Секој има право да умре! таа беше мислата. Зашто Наума го нема, очигледно е дека останал во снеговите: ако е погоден, тогаш е умрен; ако останал отцепен, пак е умрен. Толкумина загинале, можам да загинам и јас, но полесно би загинала од него, на пример, зашто мене никој не ми рекол: „Војник не остава ранец!“ А нему јас му реков: „Војник не остава...“ Што правам? Страшловци заштитувам? Тој е, можеби, страшло и не сакам да го бранам (а и пред кого?), но зошто морав да речам: „Војник не заборава...“ кога знаев, многу добро знаев дека првиот пукот исплашува. И мене ме исплаши во Дебарца, ранец тогаш немав, имав селска торба. Не ја заборавив оти висеше на мене та не можев да ја заборавам. Но бегав уплавосана, само јас знам како ми беше... А потоа свикнав. Па сепак, страшловци бранам, страшловци бранам, страшловци бранам... Сонот несетно ја однеее во богомилскиот тунел, ја пречека темницата на тунелот. Наеднаш, темницата го создаде Наума од ништо. Вели: си ме барала, ми рекоа. Колку се изменил во овие неколку дни... маж со две бразди на образите, погледот пламнее, погледот изгорува секаква помисла за Наумовата страшливост. те барав... да позбориме... кажи што имаш за кажување, зашто брзам со Денка и со Бошка на специјална задача. ранецот... знаеш, тогадамна... знам: војник не остава ранец! не, војник остава ако не свикнал... војник не остава никогаш и ништо! себеси се остава! ела поваму лице до лице да добрам. Боцка брадата (па што дека?), но ова не е манастирска брада... мала схима... сета маштија брада има зашто починка нема. Тој крена рака, £ ја милка косата сè до последвата заплетница на плетенките... боцка и милка – Гответе се за марш! Зошто, па, сега марш, одење, одење низ снегови... Раката милка и брадата боцка... Се разбуди и се виде пресвиткана, со лицето врз шаечните бечви на Игна и разбра: шајакот ја боцкал и неговата рака се слизгала низ плетенките. – Ќерко, в строј викаат. – Денко не дојде? – Не дојде – топло зазвучи Игновиот писклив глас. – А заштитницата? Дојде ли заштитницата? – Заштитницата дојде... Денко не дојде. Сè додека не слегоа на селскиот пат, Бошко молчеше. Кога заодија по калливиот снег, му се сврти на Денка: – Ова е последно да дозволам вакви крпења со мене. – Какви крпења? – Бошковото лице беше исенчено и Денко не го виде. – Или сум помошник пушкомитралезец, или да бидам курир, или обичен борец а не вака: текни им: „Појди ваму... онаму...“ – Ти веруваат. – Ако веруваат зошто не ми дадат пушкомитралез? – Зашто нема. Машинка имаш. Снегот кашави под опинците. Наоколу е сè мирно. Само нивното шлапање по патот. Денко пак зазбори: – Разбра ли што треба да правиме? – Разбрав: да припукаме, бомби да фрлиме и... назад в Бригада. – Кога веќе нема спиење, подобро вака отколку да ги нишаме нозете на ридот и... да мудруваме. – Подобро – вели Бошко а не се обѕрнува накај него. Потоа отсутно придава: – Командирот тебе те праша уморен ли си. А мене? Зошто мене не ме праша! Крпење. Денко не одговори. Цел час потоа чекореа без збор да прозборат. Лево од нив веќе овиснала сенката на Бобиш. Отспреди догледаа две светла што ги голтна ноќта со еднократна свирка на локомотива. На пет-шест чекори од нив болсна вода. – Потокот – шепна Денко. – Сега десно, кон ритчето. Штом свртија под ридот, пред нив заиграа повеќе жолтикави светлинки и, потем малу, тие добро можеа да ги изделуваат осветлените прозорци на станичните згради од фаровите на неколкуте локомотиви расфрлани по линиите. – Јас ќе продолжам напред и, штом ќе стигнам кај зградине, ќе припукам. Ти фати пусија онде, зад купон пред насипот! – Тоа Денко шепоти наредби. – Ќе чекам ти прв да почнеш – вели Бошко. – Откога ќе ги збрлатиме, средба кај потоков. Така? – Така. Денко лесно зачекори накај станицата, обгледувајќи се десно и лево во сепак видливата темничина. Ако до пред малку го чувствуваше крајот на силите, сега необјасниво се сневидоа и уморот и гладот и сите оние одвратни мисли за шпионлакот на Игна што уште повеќе го истоштуваа. Сè што беше непотребно за војување изводникави во единствената желба: Бошко и јас да ги спржиме со оган на баталјон, ѓаќите да ги наполнат, стравот в коски да им го втераме и, во иднина, со него да ја пречекуваат Бригадата! Влезе меѓу дрвја садени на еднаква далечина – „Круши или јаболка или што?“ Дојде до ѕид од плитар, висок колку половина човечки бој, до ѕидот... пак дрвја – „Што толку, па, за дрвјата?“ Начули уши – „Како да ќе пропадне акцијата ако не узнаам какви дрвја се!“ Војници растоваруваат вагони – „Сигурно муниција,“ гушна едно стебло, мина со дланката по корупката – „Кајсија треба да е!“ погледна во гранката полегата во височината на очите – Кајсија, мазни се и гранките“ и почувствува олеснување што секогаш го проследува исполнувањето на некоја задача. Околу вагонот пред него, се насобраа војници: нешто тешко креваат, мајка и шајка караат, зборовите можат да се разберат, но Денко не сака да ги разбере – „Мојата милост лично да ја пцујат, пак не сакам да знам! Ќе им ја забиберам манџата еве сега...“ Мустаќите се втресуваат нервно, почувствува жештина во главата (пламен го спржи под титовката), одврти пет дефанзивни бомби, кладе на полесокот од ѕидот два резервни шаржера и... пушти рафал во луѓето околу вагонот. Тие таму испискаа, забегаа, нешто тешко падна од вагонот, офкање чу (тешкото згмечшш некого?), фрли бомба. Од другата страна исто започило експлозии на бомби а потоа сечеа рафали... Панично пукање откај вагоните. Во ѕидот од плитар и натаму се зариваат куршуми иако Денко веќе излезе од овошникот со кајсии и се задава накај ридот што фрлил дел од својата сенка до самата пруга. Токму од ридот заечи митралез – „Тука ли ви е заседата, крвта ваша гнојна!“ Легна. Снегот околу него го зобаат куршумите од ридот. И од станицата припукаа сега во него. Од станицата наближуваат и гласови – „Жив в раце?“ Направи неколку скочки, подгрбавен, до насипот откај што не пукаа. Почека уште малку, понастрана од куршумите што го зобаа снегот со неговиот отпечаток и лесно, како верверица, стрчна отаде пругата та, најназад, влезе во разретчан дабјак, на падинките од Бобиш. Што е со Бошка? помисли. Откај купот до насипот никој не пукаше. Долу, на станицата, се построи царската војска со шлемови. Тргнаа роти19 во разни посоки. Просторот помеѓу Денко и Бригадата е пресечен со роти што тргнаа во разни посоки. Едната од нив се зададе накај дабјакот. Чекори претпазливо, плашливо, зазема педа по педа од снегот. Мозокот проработи: Отцепен од Бошка, од Бригадата. Основно е сега да не ме стигнат мршојадиве. После ќе гледам да се ставам со Бригадата. Дабјето зачестија и Денко веќе прти неразгазен снег во вистинска ноќ без месечинска светлина. Долу кај станицата уште пукаа – „Ноќта ја прострелуваат!“ НЕ ЗНАМ ЗОШТО НЕ СУМ ВО БРИГАДАТА 8 ф е в р у а р и. Се зададовме по сртот накај манастирот Свети Димитрија. Околу 10 часот забележивме колона бугарски војници. Зазедовме позиции за борба. Борбата отпочна и траеше цел ден. Околу 18 часот заобиколно презедовме марш кон манастирот Свети Димитрија. МУГРИТЕ ДОЈДОА со ветрови. Селото остана зад ридјето и сега Бригадата искачува по ’рбет со бели валчести прешлени. Напред, на една вишинка-прешлен, сонцето веќе турило жива та болска игриво живата и ги дразни очите. Девојката Од Корзо Што Излегла застана. Тие зад неа стојат. Девојката Од Корзо Што Излегла се стровали в снег како греда разјадена. Русанка претрча до неа. ¥ ги позеде рацете, но тие не се свија. Не се свија ни нозете што ги поткрена Бошко. Девојката сега беше скочанет Неподвиж. Русанка погледна во лицето: белосиникаво како снегот околу. Само веѓите, црни, склучени мируваат. Вегите се две добрани црти, извлечени со парче јаглен на маска белосиникава. Под нив се разголиле стаклени очи што ништо не зборат. Очите не зборат и не се слизгаат во глобовите, ги заковало по едно шајче со црна главичка. Трпе му го подаде пушкомитралезот на тој зад себе, клекна потоа меѓу Русанка и Бошка недоведнати и ја зграби Девојката Од Корзо Што Излегла, Распетла блуза, фати да трие со сета сила по градите, по рацете, по лицето, се обидуваше да ги свие нозете... но лицето остана белосиникаво, стаклата во глобовите не се подвижнаа, ни рацете ни нозете не се прекршија. Устата измрмори нешто низ сладникава и пресреќна насмевка. Тие чуја: – Збогум другари. Уложничаво проштавање: – Збогум, другари... Кундаци ринеа снег. Снегот првин го покри белосиникавото лице а тоа остана како непокриено со снег. Само веѓите црни, склучени, ги снема. Низ колоната секавично се пренесе стравот: – Чело, побргу! Се смрзна една другарка! – Се смрзна другарка, чело, побргу! Но колоната одвај брои стапалки, Една стапалка двапати, петпати, десетпати се брои. Една и иста стапалка. Снегот е до појас и не отстапува без борба. „Да загинеш од куршум – тоа е ред; да му се дадеш на снегов изеслив – тоа е ужасно!“ – Ама, побргу, чело. Другарка една смрзна. Тие на челото се потат: една и иста стапалка бројат неколкупати и таа до неа неколкупати и така во бескрај... та се потат. – Другарката се смрзна, не ќе и поможе £ побргу да може – вели челото. – Се смрзна една другарка! Сега челото сосем застана; далеку напред, каде што голината на сртот свива надолу, никнат луѓе. Некој рече: – Зуферовиот баталјон треба да е...20 Командантот, меѓутоа, заповеда распоред за борба. Часовник нема за да провери колку време го искачува ридот што е заштитен од месечината со дебели гранки дабови, но одењето му се одвлече цела вечност. Знае само, речиси сигурно, дека полни два часа чекори по веќе изорана врвица. Пред два часа ќе беше кога, акајќи низ дабовите сенки, усети под нозете изгазен снег. Денко тогаш сполучи да види две стапалки што недоодно се повторуваа. Наш мора да е, си рече. Фашист не оди сам низ гора. Сиот живна. Сам можеш глупаво да загинеш, рече. Се обиде да го забрза одењето, но не смогна. Ако, главно е да се оди. Му се стори дека ремникот од шмајзерот издлабил рана на левото рамо та ја пофати цевката за да го префрли на десното. Дланката му се залепи во челикот, ја истрга разлутен и дувна во грстот, оставајќи го шмајзерот да виси – „Пастрма јарешка пречадена!“ На мустаќите се обесиле мразулци, ги изгриза и уфна уште неколкупати во грстот. Зима над зимите! рече. Пес врзан не стои а ниа по горјево се гониме со н и в. И така, не седи во топлички касарни царскиÔт во¤ник велик!21 Злорадосен смев се придуши во уморот што го совладува. Од завчера некој здодевно повторува: се цеди последната капка од твоите сили... А штом ќе припукаше, нови струи крв се вкрстуваа низ него, и потоа пак... „последна капка.“ Има ли последиа капка сила? Гази опаднат во снегот. Неочекувано, молсна прашањето: Ами ако не е наш овој по чии траги одам? Игно Подземски не го дочека синот. Синот не дојде иако заштитницата дојде. Синот не дојде ни Бошко кога дојде. Ја попрати Бригадата со тажен поглед. Некој од заштитницата се нажали та му дофрли назамин: – Не тагувај, стари. Не удира гром во коприва... Дајбог да е коприва зашто само така ќе го видам и ќе му речам дека оставив трага, дека сум Игно Подземски а тој мој син Денко Подземски. Син а не говедо! Татко а не шпион! И на селаните да им речам и тогаш да секнам... да секнам како кладенец. „Шугава овца в трло не прибирај.“ Кој е шугава овца, шуга ве шугосала?! Кој? Игно Подземски? Игно не е ни шугава ни овца. Ни стрико Игно сум! Просто: Игно Подземски, манастирски слуга, кој свршил задача и така стигнал до виделото што зрачело во Бистричката Пештера. Трпано, ќерко, лошо ли зборат за мене? „Лошо зборат за тебе, татко.“ Е, види ваму, ќерко. Кажи им на тие што лошо, велиш, збореле: нека застанат на главата од Бригадата, нека тргнат низ ноќ во која дебнат митралези, а во рацете да ги држат децата од Бригадата, згрешиш ли – децата поснопица! пукнат ли – првиот куршум тебе те сотира! Што ќе речат тогаш тие што лошо збореле за мене, Трпано, ќерко? И уште да нажам: го знаеш ли, Трпано, оној Игно Парталко, на кого дваесетипет години а му рекле, а не му рекле Добар ден? Е, на тој истиот Игно чест му се прави. Самиот командант му рече, Трпано мори, таткова галенице: „Ти благодарам,“ рече. И „Денка,“ рече, „јас лично ќе ти го пратам.“ Тој лично, значи, ќе ми го прател! Гледаш ти, сега? И пак се растажи, зашто командантот не го прати Денка. Заштитницата се врати, и Бошко се врати, само Денко не се врати. Игно цепи снегови прекутрупа, не по патишта. Му рекоа: на станицата пукал со Бошка. Затоа и грабадина натаму. „Не удира гром во коприва!“ рече војникот. Чешке Денко да е коприва, и гром тогаш не удигра. Коприва е! Ме офури, така ме офури пролетта со гороцвети кога дојдов в град да ги пречекам овие... расипикуќи! И некни пак ме офури: „Лаже!“ рече. Сум лажел оти старшијата сосила ми го втутна писмото. И пак ме офури: „Претходница да одам!“ да не се чешнел од мене, небаре прокаженик сум! Коприва е и ќе го најдам! Игно подзастана, скршна касај од погачата за внукот што ја месел, и продолжи замислен. Само да е коприва... Денко се засолна зад дрво и гледа во овчарска кошара што ги голтнала двете стапалки по кои одеше целата ноќ. Ветрови се гонат преку чистинката со кошара, чистинка во дабје, неотскриена толку за да ја изметат ветровите но и несокриена толку за да го одбегне нивното гонење. Го отсопре чкрапецот на германската машинка, ја открти плетената вратница и се најде внатре. Заедно со него, во кошарата влезе делче од денот. Ни паѓањето на вратницата, ни денот што се влечеше со него, не подвижнаа ништо во кошарата. Ни извикот што го истури во полумракот: – Рацете горе! Постоја некое време со наперена машинка, заусти уште еднаш да ја повтори заповедта, но се откажа – „На брбушки и на глувченици ли рацете горе?“ Ја спушти и; се вгледа во полумракот што веќе го совладаа очите. Зачекори и нагло застана. Пак ја напери машинката, сега во човек, згутавен крај одамна изгаснато огниште. Доближи; претпазливо та смогна да го разликува црното шаечно палто од изгаснатите гламни. Го клоцна шајакот, човекот се преврти, направи неколку втресови, но остана спружен грбечки. Виде брадосано лице и вчудоневидени очи... – Науме, ти ли си? – клинна. Наум не покажа никаков знак на живот, ни втрес не повтори. Денко сфати дека е премрзнат, ја фрли машинката в слама, го растресе со сета сила, го крена потоа простум и заповеда: – Скокај! Наум остана во прегратката на Денка. – Скокај, човеку, ќе смрзнеш! – Го растресува и едностојно вика: – Скокај и ќе живееш! Никој друг не може да ти помогне! Се потсвиткаа колената... едното па другото – „Скокај за да живееш!“ и уште еднаш – „За да живееш!“ и пак, веднаш потоа – „Скокај! Тааака!“ и позабрзано – „Ќе живееш!“ и позабрзано – „Уште, Науме, уште!“ Наум веќе врши послушно по кошарата. Струи, чувствува, млакост некоја, млакоста несетно станува топлина и, потем некое време, во топлината фати да се топи постанатоста. – Уште, Науме, уште скокај! – заповеда Денко, не гледајќи го, и рошка во згаснатото огниште. – Скокај, скокај! „Скача¤, танцува¤... скача¤, а така, танцува¤!“22 му забучија во ушите подбивните заповеди на агентот во подрумот-мачилиште на богословијата-затвор. „Скача¤, танцува¤!“ врескаше агентот за да ги надгласи звуковите на орото-фокстрот От години в Добруджа те чакам, либе23, што ќе го распарчеа звучникот на радиото. Ми нареди агентот: „Клекни!“ Јас послушно клекнав. Ми нареди пак агентот: „Прегърни си колената!“24 Јас послушно ги гушнав колената. Му нареди агентот на полицаецот што во аголот мируваше: „Вържи го!“25 Полицаецот службенички пресовесно ме изврза таков – со гушнати колена. Станав клопец од ортоми, но, за чудо, пријатно ми беше така, чиниш коските најназад си ја нашле најприкладната положба: извиени и притиснати еднаводруга. Интересно, зошто ме врзуваат вака како што ми годи? Но агентот ме клошна и јас, клопец, се најдов нагрб со боси табани правоугоре. Чувствувам: како и да ме фрлат, пак вака нагрб, со табаните правоугоре, ќе се најдам! (Такви куклиња имаше некогаш: куклиња, што како и да ги фрлеше, простум ќе останеа). И токму тогаш кога сакав да се прашам: зошта им е оваа чудна игра? палка се стровали врз моита табани. Истиот миг ме пронижа нешто во мозокот та не се запрашав: Зошто им е оваа чудна игра? Зашто тоа не беше никаква игра туку тепање. Палката ја истиснуваше крвта од табаните со секој удир и, најназад, јас немав табани, немав нозе – „До утре удирајте, удирајте колку ви душа сака! Ве излагав: немам нозе а вие мислите по нозе удирате!“ Двајцата ме одврзаа и јас, одметкан клопец, по првпат ги чув врескотниците на агентот: „Скача¤, танцува¤, мамката твоÔ распопска комунистическа!“26 а нозете подуени не држеа зашто ги немаше, но гласот беше безмилосен: „Танцува¤!“ Јас морав да бидам послушен и почнав да поскокнувам... Тук да до¤деш с българска во¤ска.27 „Скача¤! ха, ха, ха!“ Јас скокам. . . И при мене, милно либе, тук ела пак, нÔма вече да се разделим28 Наеднаш, се фатив како поскокнувам по тактот на фокстротот. И тие двајцата го забележија тоа. „Ха, ха, ха, ха, хи!“ ...в Добруджа се вее, нане, българскиÔт трицветен барÔк...29 Ако не скокав, ќе секнеше крвта од мене и добро е што скокав, што наредија да скокам. Вршејќи низ кошарата, сега пак го виде Денка како копелка во огништето. Добро е што скокам... -Така, брате! – рече Денко, не гледајќи го. Се разбира, војската што идеше во пресрет, не беше Зуферовиот баталјон. Затоа и фрчат куршуми по ридовите на белиот ’рбет. Борбата почна. Поправо, борбата еве осми ден продолжува. Русанка дојде од смената и седна во длапката кај штапските курири. Го извади тетратчето и таговно праша: – Како се викаше другарката? – Девојката од корзо што излегла? – Таа. – Не знам. Запиши: Девојката Од Корзо Што Излегла. Игно Подземски погледна во небото без сонце – „Со чадовите од сите селски оџаци на Азот се наметнало!“ и пак заоди да бара траги во снеговите... Дуваше во пепелта и запре. Го затна влезот со плетената вратница и пак се ведна над огништета среде кошарата (о г н и ш т е: четири поцрнети гламни, пепел помеѓу два камена и верига спуштена од сламениот покрив до над пепелта). Појасот виделина што се протегаше од вратата до гламните, се испокина: останаа само неколку светли партали околу затнатиот влез. Денко дува, настојчиво дува во јагленче големо колку лешник, јагленче што откри светло окце колку болва. Окцето се покажува со секое дување и го снемува со секое вдишување... се покажува и го снемува. Наум не врши повеќе по кошарата. Седи зазбиван спротичелно од Денка и зјае во окцето на јагленчето како од него да чека сè што му е потребно за да живее. Во виулициве двапати заумирав и двапати заживеав, помисли. – До трипати бог помага... – треба да рече, зашто Денко запре да вее пепел и, така веднат, ја крена главата: – Рече нешто? – Јас? Не. Не реков ништо. Ми студи. Јагленчето сè повеќе го шири окцето усвитено и потем долго дување, сето стана усвитено око. Денко радосно заповеда: – Потсобери низ кошарава деланки. Малу слама донеси. Скрши од вратницана некоја прачка. Пепелта не се вее над двата поцрнети камена. Над двата поцрнети камена дим завитли. Дим завитли од сламата што веќе и пламен пушти. Денко вели: – Ќе стоплиме снага. Наум трае. Денко придава: – И цигаре ќе запалам. Пламенот ги распука прачките. Прачките ги жаросуваат гламните. Наум се довлечка до пламенот. Денко задоволно ја вади ’рѓосаната кутија и лисја тутунови вади од ранецот и ги реже врз кутијата легната на колено. – Со стариот мој што стана? – истисна низ заби. – Не знам што стана со Игна. Денко се штрекна зашто сфати дека најважното прашање уште не го поставил. Рече: – Зошто не си со Бригадата? Наум не знае: се запрашал ли и самиот? но што не би дал кога би можел да одговори на Денковото прашање! Зошто не е со Бригадата? И јас би сакал да знам зошто сум во кошарава а не со Бригадата. А за да знам, треба да ја барам смислата на трчањето по трите сенки. Јас, пак, не сум кадарен да барам каква и да е смисла, па ни оваа. На пругата слушав наредби: „Лево!“ повелаше некој. „Не преку пруга, туку лево!“ Кој ги даваше тие наредби во мене? Па токму тоа треба да се осмисли. Зошто не сум со Бригадата? – Зошто не си т и во Бригадата? Со целата лева дланка Денко ги притисна мустаќите и, веднаш потоа, дланката падна низ братката удолу. Вели строго: – Одговори! Јас прашам! – Што да одговорам? – Зошто не си со Бригадата? Наум се вазна во неговите очи: тие играа во пламенот што пред нив трепереше. Во очите виде куршум, куршумот влезе в цевка и потоа чу пукот и по него го усети оловото како му се закорна во градите – „Така ќе е најарно: крај!“ Одеднаш, стана свесен за сериозноста на Денковото прашање, неговите зборови му прозвучија свечено некако, сфати уште дека нив не ги изговори дете што, заедно со него Наума, богобојазливо се исправило пред испитна комисија од бради, спуштени коси и раса, дете што го испратиле од село молитви да учи и тропари и кондаци и псалми... Отспротива седеше мажиште со виснати мустаќи, со потечени жили на слепите-очи, со стравотен поглед во очите морави. Прашањето го постави судија кој суди со куршум, суди за предавство на Револуцијата. (Добро. Но, морав ли да влезам во неа? И, ако не морав, по кои закони ќе ми се суди? По законот на куршумот?) Нагонски се роди изговор: лага: на пругата се направи огнен ѕид токму кога требаше јас да минам, легнавме неколцина, викна некој: „Лево, не преку пруга! Ќе изгинеме!“ Реков во себеси: може ли лево кога е Бригадата напред? та, тоа е дезертерство! и ј а с сега им заповедав на неколцината: „Напред, преку пруга!“ Станавме, но неколцината паднаа покосени околу мене та сепак скршнав влево, да заобиколам и да се ставам со Бригадата, се најдов во кошарава, заумирав, ти дојде, ме спаси и... тоа е се! А рече само: – Не знам зошто сум тука... Да беше ти крај мене, не ќе избегав од Бригадата. Не беше и... скршнав влево. Во Денка фати да се лачи гнев. Наум, како да намислил да го забрза лачењето на гневот, придаде со погледот во пламенот: – Ми е жал, но оттука потаму не може. Зовреа гневот и одвратноста заради Наумовата малодушност и заради разочарувањето на надежта што се роди кога ги виде првпат стапалките во снегот, но некаде во дното на мешаницата на овие чувства, заклокоти сознајноста дека не може да го остави да умре во кошарава... и уште: дека сепак, макар и со Наума – малодушен, готов да £ се предаде на белата смрт, па и на гонителите – не ќе биде сам. Крикна: – Тивни, цревата ќе ги изблујам! Разбери еднаш: оттука потаму може! Се може! Само да се реши и може! Разбираш? И Маркс рекол а штом рекол Маркс, значи: може! И да не рекол, може! И може! Денко дише забрзано, дишат и жилите-глисти уште поразбеснето. Завитка несмасна цигара и, со неа меѓу два прста, излезе надвор, оставајќи го Наума снужден до огнот. Сонцето го немаше. Во воздухот леткаа улишта бели пеперутки. Се вгледа во нивната палава игра што засилува – „Допрва ќе се разиграат!“ ги набра веѓите и сè уште гледа во сивотијата што игралито белее. Но очите пржат, тие би се наметнале со капаците за потоа да втонат во темнина и во покој, но Денко не му се дава на опсенот на Сонот – „Нели реков дека се можело?“ и се врати кај огништето среде кошарата. Седна на своето место замислен: секоја минута во кошарава значи подалеку од Бригадата; снегови ќе напластат и тешко ќе се пробиваме. За да се остане жив, уморот мора да се надвие! Надвор се растоварува ветриште врз ѕидовите плетени та облепени со кал. Се растоварува на бранови. Во темничината на кошарата, Денко се напрега да го види патот до Бригадата. Најназад, патот се извлече во мислите: долга трага во снег накај Црна а потоа... Но усети студ до в коски, зашто се виде ќако прти снегови: што би можело да се стори за да се задави студот? Стоплени камења! му светна. Пак излезе пред кошара, ископа камења и ги фрли во жарот. Камењата зацрцорија. Наум рошка низ мислите: што чувствува човекот кога ќе му се закорне куршум во градите? Што чека Денко со куршумската пресуда? Мислите се влажни и пареат, пареат и црцорат. Мислите испарија та остана само црцорење. Но и тоа го прекина Денко: – Камењава да се стоплат и:тргаме – рече. Наум не одговара. Сега, Денко е и Денко и Наум. Јас сум само негова сенка. Сенката оди по човекот. Го погали мир блажен што истопува и тага и страв и сомневања и несигурност. Па сепак, и покрај мирот, рече: – Сон и јадење нема. – Нема. Денко, еве три дни и ноќи, ги брка овие две сеништа искраја и далеку од себеси а Наум ги врати. Вели: – За два дена ќе стигнеме на Црна, таму ќе ги најдеме нашите. И храна ќе земеме. Наум: – Не знам зошто, но така ми се пријала топла пченкарница. Денко: – Без ништо? Наум: – Без ништо. Само топол пченкарен леб. Денко: – А јас би изел големо тенџере полнети пиперки. Наум: – Полнети пиперки среде зима? Кај ќе ги најдеш? Денко: – Па што дека има среде зима пченкарница? Кај ќе ја најдеш? Се насмеаја и двајцата премалено. Првпат се насмеаја откако се сретија. – Се смееме без душа, како прегладнети! – рече Денко низ смеењето. ОВДЕКА ИМА САМО ЕДЕН НАЧИН ДА СЕ ОСТАНЕ ЖИВ: ДА САКАШ ДА ЖИВЕЕШ 9 ф е в р у а р и. Стигнавме на Илин Врв. Околу 10 часот, две непријателски колони се движеа накај нас. Ние ги нападнавме одненадеж. Ги разгромивме потполно. Врнеше многу снег. Презедозме марш кон Никодим. Н о ќ т а п о м е ѓ у 9 и 10 ф е в р у а р и се движевме во посоката на Дрен. Околу 19 часот, натрапивме на непријателска заседа. Заседата ја разбивме и запленивме малу опрема и муниција. Околу 20 часот, лево од селото Никодим, на едиа чистинка наидовме на непријателски стрелечки строј со вкопани пушкомитралези и митралези. Однедопица, непријателот не опсипа со оган од сите страни. Се наоѓавме во дожд од куршуми. Глава не можевме да поткренеме. Околу петнаесет минути лежевме на стотина метри оддалечени од непријателот, без да смогнеме да дадеме каков и да е отпор. Веднаш потоа, отворивме брз оган, во следната минута Вториот баталјон изврши јуриш. Непријателското десно крило беше сосем потиснато. Непријателот стори усилби да јуриша, но беше одбиен. Една наша чета опфатно го нападна од зад грб. Презедовме пробивање кон друмот Прилеп-Градско. Во оваа борба имавме неколкумина ранети, непријателот имаше околу 35 мртви... Го преминавме друмот. Непријателот ги нападна нашите задни части. Прифатницата, пак, го нападна пепријателот бочно и £ овозможи на Бригадата извлекување. ВЧЕРА, кога тргнаа во потрага по Бригадата, Наум, повеќе од кој и да е негов партизански ден, се почувствува излишен во снеговиве: излишен во Бригадата, излишен во трагањето по Бригадата. До вчера, непрестајно се убедуваше: ќе свикнам! И при средбата со Русанка кај колибите чу: „Ќе свикнеш!“ И Денко вели: „Ќе свикнеш!“ Но, се чини, свикнувањето не било исто што и убедувањето и самоубедувањето дека ќе се свикнело. Некои како него, можеби, имале подобра среќа: постапно свикнувале: првин на слободна територија, потоа понекоја борбичка и во сносливо време и така... свикнувале. А тој – „Во невреме дојде,“ Русанка рече. Во невреме, во овие бескрајни и одвратно квичави виулици без сон, виулици без јадење. Се обидуваше да ги оправда сите свои постапки со невремето и со свикнувањето. А знае дека е тоа само оправдување, смирување на совеста. Настојчиво ја одбегнуваше Девојката Од Корзо Што Излегла, зашто таа, со своето постоење во колоната, ги бришеше изговорите како новите снегови што ги затираа трагите на војската. Но и тоа е веќе минато. Од градските гробишта довдека (о в д е к а тоа е: излишност) доживеаното убиваше дел по дел од него, Наума: убивање на етапи: пострашно од какво и да е убивање. Вчера, пак, во кошарата, нешто му рече дека е доубиен, зашто разбра: оттука понатаму не може. Денко вели: „Може!“ Со Денка нема никаква смисла да се спори. Нему му е сè јасно, зашто му е сè едноставно. Затоа и вели: „Може!“ Но, за да може, требаат сили, сопствени сили, што никој не ти ги подарува. Ги најдеш ли – може оттука понатаму. Но јас кога велам: Не може! значи: Не можам! Вчера, во кошарата, тоа го разбрав. Зошто вчера? зошто не завчера? или уште кај гробиштата? или пред тоа, Митре кога дојде? Можеби затоа што до вчера носев надеж некаква? Можеби. Но тоа е сега совршено неважно... Вчера и уште нешто разбрав: нема на светов за мене место освен во Бригадата. И, ако бев разбрал на пругата, не ќе скршнев по сенките. Од вчера конечно станав сенка. Денкова сенка... Вчера, пред да заминеме од кошарата, Денко најде клошната црпка. Му зазрачија очите. Ја грабна, бргу-бргу ја отаори рачката и во шуплевината најде... сол. Ми рече, држејќи ја солта на дланката: „Лижи!“ Јас лижев сол, но солено, чинам, не усетив на јазикот. „Барем вода да пиеме,“ велеше и лижеше. Денко нареди пак: „Наполни ги џебовите со камењава! Топлина ќе држат.“ Јас ги наполнив џебовите од панталаните, ставив камен во пазуварката и уште еден помал таму каде што се носи везено марамче. Прискокав зашто вжежија. Но тој знаечки ме посоветува: „Поттргни ги малу од снагата и полека допирај ги, додека не свикнеш.“ Се полека свикнувало, гледаш? На камењата свикнав и досега пријатна топлина ме галеше. Камењата истинаа и затоа затежија. Наум се растовари. – Имаш право – вели Денко та и тој ги исфрли. Првпат прозбори откога тргнаа. Цела ноќ копаа ровови во снеговите. Наум послушно ја влечкаше снагата зад Денка – „Сенката секогаш се влечка зад човекот“, знае дека се протинаа низ дрвја, прескокаа заснежени дипли, пак чекореа бавно, тешко, тој вовираше нозе од длапка во длапка Денко што ги отворил и се така... и ниеднаш не се запраша: тој ли е патот? не згрешивме ли? зашто негово не е да праша, сенката не праша а послушно го следи човекот. Затоа и се чуди како можеше тој-сенка да ги фрли камењата порано од човекот... Искачија на голина. Дрвјата останаа зад нив. Ги удри в лице сув подноктичав ветар. Денко уште повеќе го забави одот. Ветрот навеа илјадници мразовни игли и сите ги закорна во двете лица. Ветрот не навеа само мразовни игли, тој истопори пред нив брана што сосем го запре одењето. Денко застана, избриша чело, и нурна, првин со главата а потоа сиот во ветриштето. Наум го стори истото движење. Се навали напред и не се чуди што не паѓа. Како да му се испречил борач невидлив кој измислил смешна игра: борење со рамења: рамо накрепено на рамо: попушти ли борачот, Наум ќе се стровали над него; попушти ли Наум, ќе се стровали под него. Како и да го вртиш – Наум ќе се стровали! А тоа е најглупавото во сета игра. Треба да се бориш без да посмееш да победиш и без да се дадеш да бидеш победен! И едното и другото е исто толку гибелно. Во него некаде нешто се чудеше: како можело да се издржи оваа прескапнатост? Но веднаш сфати: Денко издржува а не јас! Денко не издржа: – Да се засолниме удолу во безветринана – рече. – Во безветркнана – повтори сенката-Наум. Заслегоа низ шума и борачот се подистава... сосем избега. Наум се фати за дрво та не се стровали. Му се присени победничка насмевка: Го излагав борачот! Трпе цврсто реши да ја собере свеста што, веднаш по борбата, во влечењево на колонава, фати постапно, несетно да се губи. И, во тие напинања да ги изгони привидите што се настрвија на него по последната пушка и по повлекувањето на бугарската ловечка рота, повторно ја грабна мислата што му ја однесе првиот плотун од ридот отспротива (кој сега не е повеќе рид отспротива туку ридов, зашто се јази по него, пак во заштитницата). Тоа е важна мисла, затоа ја стиска помеѓу вивките во мозокот, таа прета за да се истрга, но вивките стегаат посилно од менгеме, сиот мозок е разработен: запира топли соби што натрапливо се вовираат во свеста и кревети со бели чаршафи и софра со земјени паници што кадат пареа на варено овчо и потпевања чудни, сладникави. Ја стиска, значи, мислата, пртејќи забрзано бразда во снегот со опинците (со останките од опинците) и така го стаса Бошка. Го чукна по рамото, но овој не се гласи. Го растресе сиот и, со раката што не го држеше пушкомитралезот, луто му го сврти лицето. – Што ти е, човеку? – викна Бошко штрекнат. Но ветар липа околу нив та извикот негов не отиде, далеку. – Ти спиеш и одиш! – Дали спијам, не знам, но како што гледаш колоната е врзана. Значи: одам! Трпе грубо ги истри очите. – Девет денови борби водиме... – прозбори потем мала станка. – Водиме... – мрмори Бошко, но тоа е повеќе бладање во немирен сон. – И сè во снегови, во ветришта, без спиење... Просто да не веруваш дека човекот можел така нешто да издржи! – Без спиење... – блада Бошко. – И откога е формирана Бригадата, сè вака. – Сè вака... – пак Бошко. Трпе застана и му се вгледа. – Па ти ми се подбиваш! Бошко ги доотвори очите: – Јас? Зошто ќе сум се подбивал? Трпе по гласот се увери дека не се подбивал: гласот беше сонлив. – Тогаш, што повторуваш зборови како на исповед пред причасна? Чекај да довршам! – Чекам. – Значи – продолжува Трпе – се борби и, да речеш, добро се биеме. – Кој вели оти не сме се биеле? – Никој не вели. Чекај да кажам еднаш! – Чекам – здодевно рече Бошко. – Добро се биеме, што се рекло, а... ете, не сме пролетери! Бошко ја стресна главата (среде зима мува гони!). – Какви пролетери? – Пролетерска бригада, на прммер. Бошко си призна дека последново време мачно сфаќа. – Ако не сме пролетерска, ударна сме. Не лонец туку тенџере! – Ама слушај ваму – се развреска Трпе – кога не разбираш седи си мадро и молчи! Поумен ќе те мислат. Да беше исто, не ќе имаше разни имиња: обична народноослободителна, народноослободителна ударна и пролетерска, значи... – Ти ме прашаш а јас одговарам. Ако толку ти затребало пролетерското, прати телеграма до Врховриот штаб. Ќе се нажалат и ќе ти дадат што ти душа посакала! Трпе стои и го попраќа Бошка разочарано: – Уште сто училишта да изучеше, пак лек немало за тебе! Си влегол в училница теле, си излегол вол! Бошко чекори напред. Без да сврти глава, му дофрла: – Реков јас: песните ти го иззобаа умот. Песните ми го иззобаа умот! Мислата за пролетерска и непролетерска бригада се истрга, најпосле, од стегата на вивките, зашто привидите сега посилно затропаа на вратата од свеста. Ќе ја додржеше мислата (каква-таква), но Бошко не спомогна, Бошко одмогна и, така, не можеа долго да се гонат – „Сме или не сме пролетери?“ Песните ми го иззобаа умот! Се вратија белите соби, белите кревети со бели перници и бели чар-шафи... и мириси и песни... Трпе завтона во разбрането море од слики и звукови. Какви се овие слики што звучат? И какви се овие звукови што се виѓаваат и наалкуваат? На згорнината, брановите фрлаат и пречекуваат пливци-песни; фрлаат и пречекуваат и звук и слика-песна. Песните се сега грамаден мозок – валчеста погача од заслузи, што плови по згорнината. Но песните се и пробивни звукови што ја зобаат погачата-мозок, се зобаат самисебеси. Зобаат звуковите и мозокот-погача, сиот исклувкан, сè уште се носи на брановите. Звуковите, потоа, тивнаа со клувкањето, зашто погачата се раскашави за, потем време, да ја снема во длабочините. Остана самотен, препостанат попев: Друже мио, моја пушко... Тоа усните Трпеви се одлепиле и ги ослободиле звуковите. Сета очите го доловија командантот на Бригадата, закорнат до коленици во снегот отстрана. Им се сретија погледите. Усните пак се залепија. Праша командантот: – Зошто молкна? Значи пеев, заклучи. Значи навистина пеев. Прозбори: – Д н’ не треба. Непријателот... ќе се отскриеме. – Непријателот има многу посигурни доставувачи од песните – рече и го сви погледот во онегот. Трпе го проследи и виде траги, во трагите крв. Заѕуни баритонот на Трпета, заедно со липежот на ветрот: Друже мио, моја пушко, миљенице срца мог, с тобом ја у борбу креÿем и за иарод дајем живот свој...30 Првите тонови го разбудија Бошка. Тој нанесакана ја прифати песната и ја пренесе на Русанка, заблудена далеку од колоната, во полусвеста. Но песната не ја врати в колона, туку уште повеќе ја доближи до бела могила, ја донесе среде стотици бели могили без крстови или какви и да се знакови а просто: потечени белини. Пее Русанка со колоната, далеку од неа. Пее одвајчујно, со стравопочит некаква, загрижена да не разбуди некого... ...А кад сутра у борби погинем...31 Кого го закопуваме? Девојката Од Корзо Што Излегла? Татка ми? А камо земја црвеница? поред мене ти ÿеш бити тад, пушко моја, ти настави борбу доклегод се не заврши рат.32 Или Денка? ...пушко моја, ти настави борбу... Или Наума? Застана. Ги стега очите до болка. Сета ја обзеде страв: се наоѓа на раб од бездна, ни чекор напред зашто ќе се стрмоглави. Се порна. Бошко ја придржа. – Ти се врти умот? – праша. – Аха – одвај измрмори. Штом ја дозаклопи устата, сети како забите гризнаа кожинка на опачината од образите. – Од неспиење – вели Бошко. – Во Никодим ќе отпочинеме. – Таа ја врза колоната и тој се врати на своето место. Го почека Трпета за да заоди покрај него. – Славе Оперскиот ти рече да го школуваш гласот по војнава. И да го школуваш! – Што ти текна тоа? Сосем ли песните да ми го иззобаат умот? – дофрли брецливо. – Не се смеам кога ти велам: да го школуваш! Трпе чекори бавно со Бошка и мисли: Каде е крајот на војната? Крајот на војната значи: училиште... Наеднаш, му се сврти на Бошка: – Зошто не измислуваш песни? Ти да ги измислуваш, јас да ги пеам. А? – Сеној не може. Јас не можам. – Зошто? Тоа треба да е многу едноставно: на душата нога имаш премногу тежина или премногу леснина, дел од тоа ќе го сториш песна. Ама кога имаш премногу. И тогаш ќе ти е полесно или потешко за толку колку што си и дал на песната. – Никогаш не сум помислил на тоа. Секогаш сум имал двојка33 од книжевност. – Рече и се насмеа. Се насмеа и Трпе. Излезе од прнарот на валчеста голина што, недалеку од него, збрдно паѓа дури в река – „Колената на Бобиш.“ Ветрот го врсна по левиот образ со невидливи врбушки. Игно ја крева јаката од палтото вапсано во оревови треслинки и ги праќа очите да шетаат долу помеѓу куќите со бели покриви. Куќите незапирно блујат чад, густ чад што горе над селото се разредува и прави небо боја од сушено месо во огниште. Низ село да минам! Го заплиска желбата... ви реков, луѓе, да не пребрзаме... имаш право, пребрзавме со Игна Подземски... (Слушаш ли, Трпано ќерко, пребрзале со Игна Подземски!) Игно војската ја изведе, војската сардисана... (Војската сардисана, ха!) Под мустаќите белузлави та подгорени, напукна насмевка. Игно бил сиромав но чесен... (Сиромав но чесен.) цел живот чесен; да не беше, не ќе го стореше тоа што го стори... сине, си имал дедо кој од ништо, ама од ништо не се плашел... дедо ти Игно, ќерко, на тие години јунакштилак направи... (Дедо ти Игно јунакштилак, хихихихихихи, голем направи. Пукнатината-насмевка се шири). велев јас, Игно нешто крои; цел век чекаше, молчеше и чекаше и... дочека! си спомнуваш кога ќе речеше: Од Бобиш се слизгам? (си спомнувам, како не ќе сум си спомнувал!)... не разбиравме, а види ти што му значело тоа: ќе се слизнам од Бобиш в село со големо нешто... (Слушаш ли, сине – или говедо – Денко? Слушај: Игно се слизеа дур’ од Бобиш со големо нешто! Хе!) Отаде реката свирна локомотива. Издивна локомотивата и пак свирна. Црвените очи на Игна Подземски јадовно ја побараа железничката станица. Пак се врати на валчестата голина. Рекоа: Денко бил од онаа страна. Командантот рече: Денко биеше од онаа страна. Ако е коприва, тој скршнал угоре зад станицана, зашто да можеше подруго, ќе се вратеше кај поточето и ќе се ставеше со Бошка. Игно пак влезе во прнарот. Се позаврти: селото исчезнало, како да го поклопило димливото небо. Забрза низ прнарот за да премине отаде станицата. Треба да оставил траги, сигурно има траги... и да нема – натаму е! Чекори, а срцето брза повеќе од чекорите, зашто ја почувствува близоста на Денка. што бараш ти што писмо носиш од старшијата? тебе те барам; жив ли си? жив... виде и оди си! видов но не си одам! ќе одам кога ќе ти речам два збора... два изгора? ха, ха, ха, ха! два изгора! па, речи ако е за велење... за велење е: јас шпион не сум! Бригадата ја изведов! ти? јас, синко! ти беше заштитница и одеше спокојно зашто друг те водеше... тој друг бев јас... а сите ве носев во рачиштава и... ве изведов... и тебе те иведов; сега... си одам! Оддолу накачува шум на разбеснета планинска река. Денко не може да си објасни: зошто го раздразнува шумот на реката? Посака да го прекрати спуштањето, да фати угоре, што подалеку од реката, никакви шумови да не му ги гребат ушите, зашто, одвај ветровите се скротија, а еве сега и бучавици. Но, реката мора да се мине и да се фати отадниот срт та тогаш ќе бидат некаде над Никодим. Бригадата е натаму. Пред да тргнат од Бобиш, командантот им соопшти: „По истиот пат до Бахово!“34 Овдека е снегот многу поплиток, ногата веќе допира и земја, а тоа е најнеподносливото. Зашто камчиња се вовираат во зевовите на стапалата и боли крвта што се цеди од нив. Денко застана за да ги смири болките. Устата се исушила, зеде снег и го заџвака. Уште останале соленилата на солта од црпката. Заскита со очите по небото, само и само да ги заборави болките: месечината – „Извалкана црпка,“ плови по синевина. Се загледа во неа но не додржа, та ги позатвори очите. Тогаш од месечината се излачија три светлосни снопје: два од страните и еден удолу, право во него. Замижа уште малку: двата снопа од страните останаа, третиот се изгуби. Ги подотвори пак очите: третиот сноп се излачи: во него. Играта му се свиде и ја повтори неколкупати. Рече со отфрлена глава во небото: – Науме, гледај во месечината подзамижен! Никој не се гласи зад него. Зад него никој и немаше. Стрчна преплашен назад. Крај патецот во снегот, лежи Наум: црна маса спрострена и неподвижна. Денко го зграби, но не смогна да го крене. – Ама што правиш тука! – бесно извика. Во својот сопствен глас усети како затрепери стравот. – Не... можам... – без душа откина слогови Наум. – Ни... санка... не... можам... да... бидам. Денко повторно го фати за ракавите и сега успеа да го поткрене. Но уште недоисправен, се најде врз него во снегот. – Остави ме... ти се молам... Итака-итака не стигнувам на целта. Наумовите зборови зафлискаа по Денковите нерви што еве неколку дни стојат наперени како предизвикана змија. Нервите се втреснаа и, речиси, пред очите му заиграа. Го згрепчи за коси. Качкетот без петокрака падна. – Стани! Главата ќе ти ја столчам! Стани! Гласот негов зазвучи стравотно во Наума. Се обиде да пособере барем трошка сила, но, штом Денковите раце му ја ослободија косата, трошките ги голтна немоќта. Денко тогаш рикна: – Сакаш да бегаш кај светците твои, а? Таму е топличко, а? Таму кадат темјан и хорови пеат, осана во вишних, така ли беше? благословен грјади, а? во имја господње, нели?35 Го удри со сета сила во едниот образ... – Ова за свети Петар! по другиот... – Ова за свети Павле! и уште... – За свети Наум! и уште... и уште... – На небо си решил да дезертираш! Не давам, да знам на грбов да те влечкам и не давам! Не давам, разбираш? Не давам!! Во оној дел од Наумовиот мозок што ленливо но сè уште живееше, заѕунија тешки, куси, ѕвонови на камбана – даннннг... даннннг... Камбаните подвижнаа прашинки на живот – данннг... данннг... и затреперија прашинките низ снагата. Очите му се навирија – и солзите се прашинки на живот! Полека, скршено, му се вдаде да се поткрене. Денко го доисправи. – Разбери еднаш – рече постивнато. – Овдека има само еден начин да се остане жив: да сакаш да живееш! Низ Наума прошетаа морници. – Ваков живот? – праша. – Ваков и полош! стопати полош! илјадапати полош! – одговара Денко. – А ако ги фрлиш плочите, нема надеж за подобар! Наум се напрегнува да му ги види очите во полумракот: сенка ги скрила. Во немоќта се заметна прашање: Зошто сака да сум жив? – Зошто сакаш да сум жив? Денко не знаеше дека сенка му ги покрива очите та ги вивна во небото. Гледаше во небото и му ја пофати раката. Рече се така шетајќи по небото: – Погледни во месечината и подзамижи потоа. Ќе видиш чудна игра... Пробивот молскавично се изведе. Митралезите, што везеа по голата удолница над Никодим, осипнаа за, потем време, сосем да онемеат. Голата удолница, на која месечината не отскри ниту камен што да засолнеш глава, остана празна, со отпечатоци на тела во снегот. Бригадата се префрлува низ долче што го влажи поток. Во долчето се сопинаат аритмични, забрзани шлапања. – Другари, молам не оставајте ме во маки! Не жалите, другари, куршум еден... само еден... в чело, другари... Во долот крај потокот, месечината не капе жолта виделина. Таа ја имаше доистурено сета жолтотија врз голеничката угорница и така им покажа на бугарските митралези отспротива – каде точно да везат. Една игла боцнала мев и извезла црвена бенка што бавно се шири. Сега, во потоков, во долчево со поток по кој шлапкаат нозе боси и полуобуени (обуени нозе веќе нема) прпела човекот што моли за смрт а Русанка не може да ги види стравотните грчови на неговото лице (мора да се стравотни!)... таа не би сакала и да може. Достатно е што ја најде црвената бенка. Со последната завивка ја сокрива, но таа изнурнува вдесетена. – Другари, молам... Чекори се точат крај него и крај Русанка... – Куршум, другари... Многу £ е познат гласот, сега бргу го слушала, навистина многу £ е познат гласот, низ јаката и се провирал, но тогаш не молеше куршум в чело. На Бобиш, на висорамнинката, што молеше гласот? Ништо не молеше... ... „Во Фуштани боледував од заб... Захарина, маџирката, ја боцка устата со палецот – цр, цр, значи: ракија дали сакам. Дајте, велам, да пробам... Излегла Захарина, се вратила, шишето полуиспразнето...“ Тој е гласот, истиот тој! „...Комесарот? Заб боли, човеку, а комесарот е за друго: праведни и неправедни војни, пационална прашање...“ – Ужасно боли! Подарете куршум! – Ќе оздравиш... – неубедливо шепоти Русанка. – Куршумот е во желудников, крв се турива внатре. Жеже крвта. Маки скусете! Молам, другарке, биди јунак... Удолу треба да е друмот, оттаму се носат окапнати грготавици. Русанка крена глава за да побара помош: шлапањата тивнале затоа и може да се чуе брбулеењето на потокот што, до пред малку, го имаа задавено нозете на Бригадата. Се обиде да го крене ранетиот. Рацете £ се пресечени, нозете пресечени и не може. Не може ниту својата снага да ја влечка. Онеме ноќта. Чу чкртање на заби. Со чкртањето на забите на ранетиот, до неа дојде пак, шлапање. Заштитницата треба да е, заштитницата е... Лесневање: а ако веќе изминала? или: ако не се наши? Пушката ја напери во челото на ранетиот – „Молам, собери сили и глас не пуштај!“ Нема офкање ни чкртање на заби... Само во потокот одозгора; наближуваат и наближуваат чекори та пак ги задушуваат брбулеењата на водата. Заштитницата... заштитницата е (цевката се помести од челото на ранетиот накај шлапањата погоре)... таа е ... заштитницата! – Што има? – праша некој од заштитницата. Русанка, со ведната пушка, издивна првин длабоко, па одговори: – Ранет во желудник. Заштитницата продолжи надолу – „Пред друмот ќе држиме отстапница.“ Трпе го сметна ќебето со кое беше забулен и го положи на онегот. Бошко ги држи предните два краја од ќебето, Трпе и Русанка задните. Потокот под нив брбулее. – Зошто ме носите? Ужасно боли. Куршум, Трпе! Молк. – Куршум, Бошко! Шлапање во потокот. Долчето станува сè поплитко и шири процепи низ кои се провлекува виделината што се цеди од паќнотијата на небото. Потокот е сега сребрест гајтан што достоинствено се извива врз бело платно. Од ќебето не јачат веќе молби за куршум. Трпе и Русанка, како по договор, ги сретија погледите таму каде што требаше да лежи главата на ранетиот. Го положија на снегот. Русанка клекна и се вазна во неговите очи: тие, овргалени, ја заковале месечината. Лицето на ранетиот го прережала сенка што оставила да се покаже само дел од образот брадосан. Го навали увото на градите: срцето бие налудничаво. – Како ти е? – праша. Усните, земјосани, не се помрднаа. Сега Трпе го ослушнува срцето. Никогаш во животот не помислил дека можело да се чуе бодинаница во гради. Срцето очајнички граби – „Што граби срцето?“ и наеднаш... како да препука нешто. Откај друмот ноќта пак ја процепи долг рафал на митралез. Трпе рипна нанозе. – Мртов! Рафалот се повтори. Потоа: неповрзани пукоти на пушки. – Закопајте го а јас ќе ве заштитувам – рече задишано и накачи на вишинката десно. Зазеде засолн зад камен и ги завитли очите во темничината. Во дабјакот, отаде железничката станица, Игно не најде трага во снегот. Рече: – И да имало, вчера врнеше. Заоди нагоре и пак рече: – За цела војска пат најдов та да не го најдам него еден... еден син и четири ќерки... Застана пак и викна низ отворен грст: – Денкоооооо! Ни одглас не одговори. Му одговори штамата. ВО БЕСКОНЕЧНИ ЦРНИ ПРОСТОРИ СО ЖОЛТО 10 ф е в р у а р и. Околу 3 часот го нападнавме селото Горно Радобил. Непријателот даде отпор, но борците на јуриш го зазедоа селото. Непријателот избега. Целата околина беше алармирана. Светлосни ракети, грготавици од пушки и митралези – од сите страни. Недалеку се слушаа едноподруго јуриши со извици: „Ура!“ Тоа нашата заштитница водеше борба со непријателот. Во текот на ноќта, непријателот довлекуваше засилувања со камиони. Околу 7 часот, ние ги зазедовме врвовите над селото Горно Радобил. Непријателот со големи сили јуришаше на селото. Близу 10 часот, непријателот го зазеде сртот отспротива. Штракавме през целиот ден. Непријателот употреби фрлачи и топови. Во квечерината презедовме пробивање во посоката на Црна Река. Стигнавме во селото Галиште, каде што зедовме храна. Пративме една ударна чета да ја заземе скелата на Црна. Н о ќ т а п о м е ѓ у 10 и 11 ф е в р у а р и одевме накај Црна. Непријателот од Мрежичко, известен за нашето движење, итно пратил војска со цел да ја запоседне скелата и Реката. Не успеавме да ја преминеме Реката и се повлековме во колибите близу до скелата. 11 ф е в р у а р и. Непријателот почна патролирање по крајречјето. Ние веќе ги имавме заземено доминантните позиции. Една, група контрачетници и полицајци, зададена накај скелата за да ја разурне, ја разгромивме. Околу 14 часот тргнавме кон широкиот дел на Реката со намера да ја газиме. Извршена е реорганизација на Бригадата по групи. Кога дојдовме близу до Реката, чувме пушкомитралески оган. Во колибите, над местото кај што требаше да ја преминеме Реката, стигнале околу 150 непријателски војници. Ршивме да извршиме насилно преминување на Реката со газење. Поставивме сигурни заседи на испакнатите места и, во ешалони, ја минавме Реката. Знаеше: отцепувањето од Бригадата може да има несакани последици за нив тројцата. И за сите колку ги има, ако ги има, отцепени (има, еве Денко не се врати од акцијата, и Наум исчезна... значи: има!). Зашто непријателот е попретпазлив кога гледа војска пред себе (последните три дни тој беше препретпазлив) и настрвен ако се судри со неколцина, просто затоа што се само неколцина а не војска. Но тоа е сега сосем беспредметно; сега е основно: да се заобиколи и пак да се биде Бригада а не неколцина. Дотогаш? И тоа т о г а ш ќе дојде ли? – ја стресе мислата, мислата ненаша. Веднаш, штом £ стана јасно дека треба да ги отклонува далеку од себе таквите и слични прашања, се сврти во одот кон Трпета (Трпе – заштитница, Бошко – претходница, таа – главнина) и ре-че самоубедувачки: – Уште малку ќе се ставиме со нашите... А Трпе знаеше дека е кобно одделувањето од Бригадата, дека може да има несакани последици и знаеше оти не смее да се биде малодушен, та затоа и тој прифати: – Уште малувреме... – рече. Бошко чу зборење (ветар денес нема, сонце денес го ласкоти онегот), се сврти и £ покажа на Русанка насмевка (купечка), врамена со боцки од брада. Бошко исто така добро знае што значи да си еден претходница и еден заштитница и еден главнина, но и тој, уште оној час кога во непосредната близост од нив тројцата чу на бугарски пцости, сфати дека, дури живее во белиниве, или: за да живее во белиниве, мора да мисли како да ја пронајдат Бригадата... и ништо друго. Затоа, со насмевката среде боцки, посака да ја охрабри Русанка. На Русанка, пак, £ беше јасно дека тој себеси се охрабрува. Никого, можеби, не охрабрува Бошко, туку му се врзал грч сампосебе околу усните, од умор и од нејадење. Сега е ден. Еве неколку часови како прооди од зад планините отаде друмот. А овдека, на голинава, денот е поден од кој и да е ден во шума, зашто се отскрива: и нерамниве снегови што фатија да кашавеат под нашите нозе (што правиме ако сонцето сосем ги одмрзне снеговите?), и секоја побелена грмушка, и Полено Прилепско удолу, дури и оној рид што се исправил среде него бесцелно, и шумана далеку некаде пред нас до која бездруго треба да стигнеме, и нас тројцата – претходница, заштитница, главнина, и нас не отскрива денот а тоа е најлошото. Сонцето раздвижува дамари застојани, сонцето ми ја загрева снагава пресвисната, но сонцето ми ја замрзнува душата. И затоа, кога би можела (будалачко!), би го избркала далеку над Лактиње, над селото мое попалено, таму да ги топли обескуќените соселани и децата нивни згутавени во кошулите на мајките соселанки. Над Лактиње без оролиште (или: сето Лактиње оролиште на сеништа) да запре, но тука не! Нам ни треба ноќта – катраносана, слепоока убавица, веровита јатачка – за ние тројцата да станеме бригада. Добро, но некни беше ноќ па од Бригада станавме тројца. Тројца над белата могила што ја направивме Бошка и јас крај потокот. (Вчера во колибата, ни Трпе ни Бошко не знаеја да ми го кажат името на тој во могилата; рекоа дека бил дојден со другарите од тиранскиот затвор и Трпе рече: „Поубаво пееше од мене!“ а јас запишав во тетратката, веднаш под Девојката Од Корзо Што Излегла: Заб Боли Човеку Песнопоец.) И што дека беше ноќ! И пак ќе речам: будалачка сум! Завчера ноќта тоа стана одненадеж: јас и Бошко го покривавме другарот со снег, Трпе на угорницата нишанеше во мракот што сè уште мируваше, кога долу, на друмот, припукаа. Од заштитницата викнаа: „Трпе, побрзајте вие таму!“ Пукотниците заглушуваа, Бошко и јас се искачивме кај Трпета, потоа... гласови некои близу пред нас. А Трпе: „Кој сте вие?“ праша. „Во¤ници, а вие?“36 „И ние војници.“ „Кажете си лозинката, бе!“37 „Кажете ја вие!“ „До¤дете при нас и ще ви кажем!“38 „Дојдете вие при нас.“ „А бе, какви во¤ници сте?“39 „Титови војници!“ Молк. Потоа рафал, уште еден – Трпевиот, па јас, па Бошко, грготавици и гласови, пцости и... отцепени. И ништо друго не се сеќавам а завчера беше. И да се сеќавам што ќе ни помогне? Уште сме тројца, отцепени. (Не знам дали некој од другарите забележил: домалиот прст од левата рака ми е преполовен. Можеби не сакаат да ме срамат, но никој досега не прашал... Мала бев, момичуле, татко и мајка на гумно, јас во овошникот со другарка сосетка, нешто поголема, дрва учевме да цепиме. Секирата ми го преполови домалиот прст, јас вреснав, се сеќавам, но уште не од болка, туку од страв од татка. Ја зедов чкунката што ја беше зацрвенила тревата и сакав да ја залепам. Сакав, но се разбира, не смогнав, та ја фрлив в трева. Тогаш ме здоболе, мене) сета ме болеше... но со времето, и прстот зацели. Години поминаа оттогаш и ниеднаш не сум се сетила за чкунката од прстот во тревата. Од вчера, малу-малу: за чкунката од прстот мислам. Мислам: како £ беше таква – откината, без рака, без мене? Јас знам дека е сè ова глупаво, дека на отпадок од прст не може никако да му биде – ни добро може, ни лошо може, та затоа никому наглаа не говорам. Да не се отцепевме, не ќе мислев. А мислам, зашто не би сакала да останам – не во трева, трева нема – во снегов што фати да мекнее под нозеве!). Снегот фати да мекнее под нозете. Пропаѓаме до колена и сè потешко се движиме. Досега, стапалките ни беа плитки, сега – предлабоки. Бошко, претходницата, застана и рече: – Сепак да отпочинеме. Се свртив кон Трпета. И тој рече: – Подобро да отпочинеме. Среќна сум во макиве што јас не реков пред нив. Реков по нив: – Па, кога велите, да отпочинеме. Трпе се одбули. Го фрли на снегот ќебето во кое, пред две ноќи, го носеа ранетиот в желудник (Заб Боли Човеку Песнопоец), до него и Бошко го простре своето та сите тројца се спружија со лицето кон сонцето. А сонцето пржи. Колку пржело сонцето на извишени белини. Трпе ја протега раката, грсти снет, фати да го лиже, но веднаш потоа го исплука. – Снег а горчи – рече. Почувствува мувла на јазикот. Голта плунка со зрно снег што се скрило на влезот во јадникот. Грлото гребе. – Снег а горчи... – повтори за да се увери дека гласот осипнал. Бошко вели: – Горчи. Русанка нанесакана голтна голтка: – Горчи – рече. Неочекувано, Трпе праша: – Славе Оперскиот со Втората е, а Бошко? Околу крајчињата на Бошковите усни се сви оној ист грч што требаше да биде насмевка подарена иа Русанка. – Не, со Педесеттата... Трпе зовре. Толку му требаше да зоврие: – Што ти е тебе, човеку? Во последно време... сè спротивно! Во Бошка се донакрена гневот, нервите му се нарожија. Се облакти: – Спротивно, ами како! А ти што сакаш? Да ти ги лижам петиците? да се пресвиткувам пред тебе? да, друже пушкомитралезец, понизно изјавува твојот помошник Бошко Крпата: Славе Оперскиот е во Втората македонска народноослободителна ударна бригада, пресветли друже пушкомитралезец, и ја чека твојата милост да се врати здрава и жива за да јуришате на Скопје! Но ногава што ти се распаѓа од смрзнатини, не смее да се ампутира, зашто Славе Оперскиот ќе ти го школува гласот (сега испарталавен) и ќе пееш во македонската опера што ќе ја правите, а во опера не пеат инвалиди без нога, пеачите се преправаат во принцови, грофови, кралеви... а кој видел крал без нога? Ха, ха, ха, ха, ха! На Трепета крвта му ги вжежи образите, стегна тупаница... но ноктите се закорнаа в месо, та болката му ја разблажи срџбата. Русанка потстана на коленици, посегна рака кон Трпета. Но на Бошка веќе му се заслизга лактот и полека се испружи погрбечки. Гневот што се растопува, најназад го процеди во премалени зборови: – Проштавај... Тешко ми е. Трпе мина со раката по челото. Челото оросено. Погледна во далечината напред и рече колку да е нешто речено: – Изутрина ќе сме близу до Црна. А Русанка зазрачи. – Доста беше одморот! Тројцата отцепени станаа. Бошко го веднал погледот. Кога ги истргнаа ќебињата, веднатиот поглед зграби три плитки длабнатини во снегот. Таму каде што лежеа – плитки длабнатотни. Тогаш ги крена очите. – Ако ги простираме ќебињава, та по нив да газиме, не ќе втонуваме! Полесно се оди по ќебињата: заштитницата – Трпе, штом згазне на ќебето пред себе, и го предава задното на главнината – Русанка а таа на претходницата – Бошко кој го постила, и така до бескрај. Пред ноќта да се затркала од над дабовата шума до која бездруго треба да дојдат, карпите, поредени десно над голината, изблуја рафали. Тројцата – еден претходница, еден главнина и едвн заштитница – зедоа засолн. Русанка легна зад камен со течна топлина во двата листа од нозете. Само што е топлината во левиот лист истовремено и тежина, тежина од куршум останат во месата. Претходницата и заштитницата не знаеја што стана со нозете на главнината а ја гледаа како пука заедно со нив во карпите десно. На Игновото викање по Денка, одговори штамата. Штамата му кажа дека премалел неговиот глас, не е оној пискотен та пробивен што од сон ги скоривал дивите свињи по Бобиш, туку одвајчуен шепот, повеќе неопределен шум на неговите смалени бели дробови отколку глас, шум што не појде подалеку од мустаќите. И, речиси истовремшо, смогна да разбере зошто нозете сè понемоќно ја влечкаат снагата: зашто омрцлавеноста отворила циони на зглобовите та низ нив ја проточува во снегот срцевината од сите коски, а коски без срцевина се кревки трски, неговите нозе се две кревки трски што крцкаат со секој чекор, трска не носи снага (кој не знае!), трската кога-тога ќе се прекрши! Трага барем да најдеше. А никаде трага. Само неговите сопствени стапалки што му ги остава зад себе на Крума, можеби, или на Јурдана или на старшијата со насмевка што, секако, не сиросува повеќе. Да, се насмеа, сигурен е дека се насмеа, чу како му излезе едно „хи!“ и токму тоа го прекучуди: од каде сега смеење? а смеењето беше заради мислата што му слизна низ главата: Игно Подземски, трага бараше да оставиш. Ете ти трага, на! Нозете веќе ги крши белата смрт. И последното напинање да ги расчекори пропадна. Сенка премина низ свеста и допре до очите. Игно полека седна на снегот а потоа легна, исто така полека, свечено дури, ако воопшто има свечено легнување во снег. Гровна и последната искината мисла: Коприва не сум бил... тој барем да е... Сенката ја запрета и последната искината мисла. Ја остави само мртовечката насмевка под мустаќот. Дејгиди, Игно Подземски, душо измачена! На Деветти февруари ноќта, Денко не даде да остане без сенката – Наум. Сега е Единаесетти дење, со исплакнато сино небо, а тој уште ја бара Бригадата. Но Наум не знае ни кој ден е, ни која година, за него времето се вкостенило таму некаде кај Бешишките Колиби, та сега само го сонува, мошне нејасно, своето постоење меѓу живите. И чекорењето не го чувствува иако упорно се влечка зад Денка. Чувствува само рамномерни удири во десното и во левото слепо-око, удири што идат од двата колка: ниту болат ниту раздразнуваат, тие се само затоа да го потврдат неговото живеење низ сон. Туп... туп... бавно, безволно го бие некој мозокот во бутин. Потем едно време, го снема бутинот и, место него, две нозе, Наумови нозе, го продолжуваат ритмичното биење на бутинот, а неговата изгребана свест одвај доловува дека нозете веќе дни и ноќи непрекинато и настојчиво удираат сè во едно и исто место, така што Наум постапно тоне во бунариште што го дупи под себе со стопалата. Тоне а не оди по белини. Па сепак, делчето од свеста што уште суштествува, бележи одвреме навреме бавни движења на светот околу него: неколку расчаталени исушени крвотеци (што биле некогаш млади разлистени буки) тогадамна стоеја простумни напред во снеговите, но часови и часови потоа, полжавски доближија та се повлекоа зад неговиот грб: по сувите крвотеци се зададоа две вишни копи: уште непопратени копите, молневито зафучи однекаде црнина. Бесконечни црни простори завладеаја околнаоколу. Одеднаш, црните простори фатија да лачат од својата загадочна внатрешност жолти спирали. Спиралите го извалкаа црното со жолто. Но некој ги исече спиралите на милијарди делови, се растурија во улишта врз црното за конечно да се распоредат во жолти срмени крстови. Жолти крстови на црна одежда, без мерка голема, голема колку безбрежноста на црните простори. Истовремено почувствува како му ги освојува и рацете и нозете некоја чудно пријатна леност и таа, леноста, му ја милка целата снага. Жолтите срмени крстови пак станаа спирали што ги исцица загадочната внатрешност на црните простори... Мир завладеа околу мене, најтивка тишина, потивка од дишењето на мртовецот, од песната на рибата, од лаежот на мравката... Покојот не потраа: во далечините се белна сабјиште, подолго од спиралите, и го зацепи црното. Сабјата го цепеше црното а удираше врз мојот череп, но... не го расцепи. Само тапи болки се повторуваа по секој удир. Од болките морав да ги отворам очите та со нив смогнав да видам некојси Денко од магла, пак Денко, но сега не од месо. Иако од магла, тој ужасно ги вклештил ноктите во моите мишки. Ме растресуваше во снегот и мрдаше со усните, долго време збореше нешто тресејќи ме, та, кога ме исправи, ми го врати на главата качкетот без петокрака. За сето ова време, несопирно збореше и, најназад, кога ми се подотприштија ушите на свеста, сполучив да чујам: „Е, Ленине, Ленине, убаво велеше ти: со вакви искашкани газиња да немаш работа...“ Зародок на смев почна да жуга во мене, зародок на смев... а никна плачење над Наума-покојник, што бил Инокентие, и пак се завикал Наум, сега значи, покојник. Уште нешто: оттогаш Денко, речиси, ја носи својата сенка. Оттогаш (од пред седумстотини и седумдесет и седум години) ме влечка држејќи ми ја едната рака префрлена преку неговиот тил и не ме пушта да ползам по него. Тогаш не ми повтори: „Погледни подзамижен во месечината!“ Кога рече, јас не погледнав (пред седумстотини седумдесет и седум векови). Сега, пак, без да ми рече, гледам ту подзамижен, ту опулен, но месечината ја нема, Има облак труден со месечина. Нека ме носи Денко ако му затребало! Јас ќе си ја гледам месечината, ќе ја чекам да се роди од облакот. Но не дочекав: облакот не се породи, тој пометна само кршенка од месечина, другото... некој го изгризал во утробата. Беше кадарен уште да почувствува влажен оган. Неиздржливите горештини – „Сонце истопено во мене!“ му го сушеа грлото (тоа остана без голтка) а истовремено му ја воднеа кожата што полека сраснуваше со здолната-руба а таа со скијачките клашнени панталони и со клашненото кусо-палто и сиот со долгото-палто што му останало од богословијата. Имаше впечаток дека ранецот на плеќите се престорил во рушена мешина полна со некакваси течност – ту студена, ту врена – та оттаму се протина низ порите од облеката се до кожата. Обесен на вратот од Денка, Наум; нанемислена ги креваше нозете-автомати, сиот изгубен во кошмарен сон. Сега веќе, единствените знаци на животот беа нозете, што некако чекорат, и повремените втресови на снагата. Очите горат. Чувствува нејасно дека, кога би ги раставил капаците, очите би се разладиле. Но не може. А и зошто? И со жарови во очите се сонува дишење и тупот на срцето и влечугаво слизгање на рибиното-масло – крв. Она што, во отсуство на волјата, му ги откорна залепените клепки – беше далечно, отпрвин дури неовоземно, праштење на суварки во оган. Со праштењето на суварките, се вдвоија тупотењата во слепите-очи и тој, сè уште алчно лижан од пламењата на влажната огница, смогна со крајчето на видот да го забележи забрзаното одење на Денковите нозе од магла и Радоста да ја чуе: „Бригадата!“ а потем една вечност (пак со затворени, клепки, со изгор во очите) и Разочарувањето: „Каде е Бригадата?“ „Отцепени...“ „Трпе.“ „Русанка.“ „Бошко.“ И: „Денко, Наум.“ Суварките праштеа до заглушување. Уште еднаш ги подотвори очите: невидливи пожарникари брзнаа лад во жарта, но ладот не отиде подалеку од глобовите. Праштењето на суварките се престори во пукање – блиско пукање и подалечно пукање. Тој лежеше свиткан, нараменички, во длапка некоја – „Мртов агол.“ Потака, во снегот, спрострени: Денко од магла Русанка од невестински превез Бошко од дожд што се цеди низ стакло Трпе од густ темјанов дим... Тоа беа и последните отсечки на ствариоста што крајчето на видот ги изрисува во остатоците од Наумовата свест. МЕ РАСПНАА НА КРСТ ОД ДВЕ РАЗГОРЕНИ ГЛАМНИ 12 ф е в р у а р и. Денот го минавме во Клиновските Кошари. Во 15 часот презедовме марш кон границата, преку Ѓуров Камен. П а т о т д о К а р а џ о в а траеше 45 часови непрекинато одење, изземајќи ги починките. Ноќта помеѓу 12 и 13, дента на 13 и ноќта помеѓу 13 и 14 и дента на 14 февруари, ги минавме на пат. ПРВО што почувствува, враќајќи £ се на свеста, беа неподносливи болки во шијата и во белите дробови – „Рани отворени!“ Тоа беше и првиот допир со, себеси – жив. Наум сфати дека треба да штеди дишење поради болките во градите, и еве штеди. Со тешки напинања отвори очи: четири ѕидови некогаш бели, огниште и на него потспотнат оган, пареа од котле што ја голта оџакот; и врата и таваница и под од штици. (Што е најневеројатно, тој овдека бил и другпат, рака ќе спржи во пламен ако не бил другпат.) Сето таа го видоа очите во кои беше изгасен пожарот од тогадамна. Од кога поправо? Но, освен собата со огниште, се виде и себеси во неа: во агол спроти вратата, легнат на ќебе, покриен со црното долго-палто, зглавје – набабрениот ранец (ете од каде идела болката во шијата). Ранецот му споможи да види под, таваница, огниште и... Русанка, накрепена на ѕидот од едната страна на огништето и Бошка, накрепен на ѕидот од другата страна на огништето. И најчудното во ова разбудување е што ни ронка изненада не сети гледајќи ги. Напротив. Ако не ги најдеше, ќе се вознемиреше. Зашто тој веќе ги сретил и пред да се дојде во собава. Русанка сосем опаднала. Ако не беа плетенките, сега пак префрлени отспреди, ништо знајно не ќе видеше на неа. Лицето како да го сменила со друго: бледно, побледно од најбледното лице, позеленето, дури, како оревова треслинка. Во еден миг, погледот му се судри со нејзиниот, но таа навчас ги сви клепките. Па сепак, во тој дел од секундата, Наум прочита многу на нејзините очи. Или подобро: не прочита пријателство. Значи, Денко раскажал сè по ред! Каде е Денко? го пронижа прашањето. Мачејќи се да се посврти кон Бошка, долови дека уште некој недостига од средбата пред да се дојде во собава. Трпе! Пушти глас накај Бошка, зашто Русанка божем спие (а и да не спие, во очите не прочита пријателство): – Каде е Денко? – рече. – И Трпе каде е? Главата на Бошка, што пресвиснала на градите, одвај се заисправува. Наум, потоа, фати лице недопокриено со бодлеци од брада. И тажно око. И уште: една солза од окото. Другото око не го загледа. Одеднаш, Бошно ја зграби германската машинка и излезе. Бошко не излезе а избега низ вратата! Се обидува во себе да ја најде кривицата-причина за Бошко да избега со солза, но не е кадарен да рошка низ главата. Само покојот, оној таинствен и пријатен покој, среде кој леткаше сè до болката во белите дробови и во шијата, се расчлени како цут од јасика на ветар. Што се сторија Денко и Трпе? – тој мора да узнае. Конечно, мора да узнае и каде лежи? Го собра и последниот атом сила, стори несвој напор да стане (таков напор од гробиштата наваму не направил а, можеби, и воопшто во животот)... но главата, како нагнетена со куршуми, завлечка надолу и така се ничкоса на подот. Паднувањето повторно £ ги отвори очите на Русанка. И пак се судрија со Наумовите, но сега Наум не може ништо да прочита, дури ни тоа дека пријателство не може да прочита. Русанка не се ни помрдна од местото, не покажа намера да стане и да споможи... – Што е, бре, Дете Голомеше, јунак над јунаци? Наум го сврти погледот кон вратата: Денко: со поголем процеп меѓу колената, со мустак кралимарковски, со по една опситена глиета на слепите-очи... – Оздраве и фати џумбуси да правиш, а? „Дете Голомеше... јунак над јунаци... џумбуси...“ Откако се заедно, првпат му ги вели овие зборови. Тие се подбив, секако. Но во подбивот немаше злост, ни желба за одмазда заради маките што му ги причини, ни презир, ни клошкање. Зборовите ги изговори пријателски и исто толку прилесно како и сè она што клава во Марксовата и во Лениновата уста. И затоа го натлачи радост. – Значи, жив си! – смогна да каже. – Гледаш – вели Денко и ја опира машинката во аголот. – А Трпе? – Трпе остана во снеговите – процеди низ заби. Русанка сега вистински спиеше, со лицето свртена накај огништето. Денко, седнат на местото од Бошка, збореше. Објаснуваше што станало овие два дена и две ноќи (два дена и две ноќи во бесвест). Но сè уште ми тежи главата та одвај поврзувам мисли: слушам зборови, секој збор разбирам, а тешко ми е да ги доберам еден до друг. Па сепак, најзначајното го разбрав: Пукање сме чуле (то ест: Денко чул), сме ја стигнале Бригадата, не е Бригадата а отцепена тројка Русанка Трпе Бошко легнати во снег биеја во карпите десно, Русанка ранета) во двете нозе (Виде ти сега зошто не станала кога се ничкосав?), не сум: во рацете ранета та да не пукам, крв изгубила, припаднала. Го отворив твојот ранец, само ти имаше чиста руба, искинав една кошула, ако си искинал, и јас да придонесам со нешто за Револуцијата (горко се насмевнав), та ја преврзавме, а непријателот ја пцуел на сиот глас мамката македонска и не обградувал. Трпе тогаш наредил: Денко Наума а Бошко Русанка и нагоре во дабовата шума, јас ќе ви држам отстапница до ноќта, јас да останам ти Наума, јас да останам ти Русанка, командата ја презедов уште над Никодим и наредувам, рекол. Моравме јас тебе, Бошко Русанка и му закажав средба на Трпета: на пет саати оттука, во дабјено угоре, манастир има, татко ми кај што слугува (шурка студенила мина низ мене), добро, брзајте. Брзавме, но уште во шумата, на првата починка, ни саат одење низ снегови, тивнаа грготавиците. Пред да тивнат, бомби чувме, четири бомби а Трпе имаше четири бомби: својата, твојата, Бошковата и Русанкината. Четири бомби едноподруго и потоа штама, а уште пред тоа ноќта веќе заноќила. Сме дошле во манастиров, портата голема забравена та го нашле вратничето одзади, низ кое Игно секоја вечер ги тераше овците од планина и... ете. Русанка малу да се созеде (Бошко и јас живнавме а, гледам, и ти) за да можеме да ја носиме и утревечер, најдоцна утревечер, пак по Бригадата – Магленско. Бошко и јас стражариме секој по четири саати, Од вечерва и ти ќе стражариш (сосем замрзнав), никојпат не сум стражарел знаеш, знам но одмена ни треба и мене и на Бошка, не можам, можеш и мораш, војникот мора да може; ми го сврти грбот и тојчас заспа. Сега, кога Русанка вистински спие и Денко (а тој нема зошто вистински да не спие), јас премрзнат во душата, чувствувам како ми исцелува свеста. Глупаво е тоа што станува во мене: небаре во празна просторија со отворени прозорци и врати, низ мене бие провев, провевот ми го грчи срцето, чинам го застојува одвреме навреме, но токму тие смрзувачки струења на стравот, изделија од сето Денково раскажување две кристално јасни слики: јас се наоѓам во манастирот со кој отец Алексеј го венча Наума Фурнаџиев, и од кој, истиот тој Наум, се разведе; јас на стража (не сум, но ќе бидам, а тоа е како да сум). Се разведов смирено, срамежливо, како недостоен, а уште првиот месец оставенички живот, посакав никогаш да не помислам на манастиров. Уште првиот месец Денко ми се најде прирака а со Денка како детиште другарував и така... наскоро можев да посакам: никогаш очите мои да не ја видат камбанаријата малку накривена, олтарот исчаден и на него убавицата Марија и конаците со чардаци, празни чардаци што се постилаат со купишта луѓе на денот на Мала Богородица. Посакав, но само, посакав... Зашто, иако разведен, иако Наум, во мене сè уште (и ден-денеска) живее Инокентие. Го корнев Инокентија со ноктите на волјата, но тие се покажаа премеки за да го откорнат, тие само го раскрвија Инокентија во мене... Зарем требаше да поминат четири години, четири години и вечности од градските гробишта та низ белините дотука, за пак да се најдам меѓу вишните ѕидишта на Мала Богородица? Знам: пуст е манастиров, нема ги оние што би сакале да се одмаздат за моето богохулство. Нема го игуменот Иринеј, секогаш измиен и исчешлан а на денот на Мала Богородица и со кадравена брада што скришно ја кадреше со усвитени фурќети. Нема го ни отец Амвросие, кучешкиот љубовник, ни отец Нестор, полусветецот, кој дури од Свети Наум дојде да служи служба божја поради чудото, со кое господ го дарувал: на штичен крст жугнале две фиданки. Ни Јустина старецот, ни Нектарија, ни Сава, Кипријан, ни толку други. Но, сознанието дека сум тука само неколку часови пред моето стражарење (јасно ми е: морам на стража сам, сам-саменичок, во ноќта манастирска), ме раздразнува до немоќ и... ме плаши. Русанка спие како мртовец. Денко длабоко дише. Само неговото дишење ја расипува тишината во манастирскава соба (не најтивка тишина, туку тишина со дишење). Наум издивна длабоко, потоа се залетна та пак издивна уште подолго, за инает на болките во отворените рани на белите дробови. Издишката беше звучно жалење, жалење над самиот себеси. Му се предаде исцело на тоа тегобно чувство и, бргу потоа, сиот заблуде во мислите што во манастирскава соба му ги донесоа попратените веќе години. И не им се противеше (Наум никогаш не ни смогнал да се противи, иако сакал). Напротив, сфати магличаво (но сфати) дека се исповеда пред смрт (стражарење). Кому? Во очите на Русанка не прочита пријателство, Бошко со солза избега на стража (како лесно одат луѓето на стража!) а Денко дише во сон. Па сепак тој се исповеда... ...Лето беше, го имав завршено основното училиште, мајка ми, перачка, жулеше туѓа здолна-руба во копанче пред нашето куќарче и одвреме навреме строго погледнуваше во мене седнат отстрана на камен, со извиткана глава – „Војна војував против Турско Маало!“ Ги избриша рацете од скутникот, погледна во небото омарничаво а мене ми збореше: „Училиштето заврши,“ рече. „Заврши,“ потврдив. „А умот не ти дојде!“ Од небото очите £ паднаа во завивката на мојата глава. Се разбира, ништо не одговорив. „Што мислиш да правиме понатаму?“ праша. Јас-дете ништо не мислев. „Смислив со попа Никола,“ рече. „Ако даде господ среќа, во Битола, во богословија ќе одиш!“ Јас знаев само дека богословија значи учење за поп. „Таму,“ продолжи, „без пари учат, без пари хранат, без пари облекуваат, без пари ноќев даваат. Само умот твој, друго сè нивно. Ќе изучиш што има за учење, расо ќе ти облечат, службичка ќе ти дадат, жена ти деца ќе изроди и... кога ќе видиш: животот си го клал в џеб!“ Молчев, зашто немав што да кажам. А таа: „Што мислиш? “ „Па... така“, реков и умот ми летна до другарите кај Горна Чешма што треба да почнале да си играат ашици. „Да имаше татко, можеби и за доктор ќе те учеше“. Зборовите ме вратија кај копанчето со здолна-руба. Зошто, помислив, кога и поп е добра служба? „Зошто,“ реков, „кога и поп е добра служба?“ Јас веќе бев видел низ градот овдешни богословчиња, дојдени на отпуска. Тие шетаа по корзото достоинствено некако: со црни капи, црно палто до гркленикот закопчано, црни панталони, долги та долу широки. Одат а панталоните им пафтаат ту ваму, ту таму. Тие, панталоните, ме предизвикуваа, што се вели. Јас, Наум, синот на перачката Доста, сè некакви куси-преправени-крпени-штурени панталони носам и, „ако даде господ среќа“ од наесен ќе носам долги, што во одот ќе прават паф, паф. „Ако даде господ среќа“ значеше: ако минам на приемниот испит. Затоа попа Никола, ни род ни близок, цело лето ме готвеше и така, речиси, сосем пропаднаа борбите со Турско Маало и ашиците и прескакулицата... Научив молитва наум – Пресвјатаја троице помилуј нас, господи, очисти грехи нашја, владико...40 и научив Господи возвах41 први глас и Мери Томчо, стодрам алва (за секој случај, рече попа Никола, зашто тој не свршил богословија, во негово време поинаку попеле, та не знае токму што требало за испит). Во квечерините, кога богословчињата излегуваа на корзо, јас со полукуси, изгажваени панталони до под колена (барем да се куси кога веќе не се долги!), се прикрадував зад нив, со долги и широки, и со ушите четиринаесет ги слушав нивните разговори. Запаметив само дека секое утро и секое зајдисонце оделе, поредени четворица и четворица, во црква некоја Свети Димитрија, голема црква („Нашава овдека е пуземаже спрема неа!“ објаснуваше еден од нив на другари небогослови). Во мојата детска фантазија ова одење в црква доби особено место: деца и младичи, црни од глава до петици, со вкрстени раце на попокот, тихо и незадржливо чекорат од богословијата до големата црква низ подземен ходник. Темно е во ходникот само по некоја свеќа на шандани од страните, но тие одат, реков, незадржливо. Секој ден, утро и квечерина, по еден ѓавол го затина подземниот ходник, но црните луѓе незадржливо и тихо чекорат и, едноставно, газат врз сатаната. Додека изминала долгата редица, од него останува само пепел. Пепел од демон, антихрист... На приемниот испит минав. Но тогаш дојдоа и разочарувањата: никаков подземен ходник немаше, в црква одевме по обичен сокак послан со турска калдрма и не чекоревме тихо и незадржливо, туку се палавевме, та воспитувачот-калуѓер казни неколцина; облека добив, но... клашнена, од црно дебело клашно, панталоните тесни и не ми ги допокриваа глуждовите; имаше и поубав црн штоф, можеа да се направат и широки панталони што да пафтаат, но требаше да му се доплати на кројачот, а јас немав и така... останав со клашнените; првата ноќ ја исплакав покриен со ќебе преку глава заради грдите панталони; втората ноќ пак липав бидејќи се почувствував сам. Третата ноќ не плачев. Дента бев казнет без ручек и без вечера: ме задираше за облеката еден што му доплатил на кројачот и јас фрлив камен по него. Каменот го погоди прозорецот од собата на отец Алексеј. Првпат тогаш го видов него сунизок, десната нога покуса колку за три прсти, брада костенобојна и пуштена да расте бесконтролно, коса висната од под камилавката до рамењата покриени со измрсено расо а, кога го изусти првиот збор: „Њу?“ ја видов и горната усна, расечена та отфрлена, белег останат за спомен ва Руската револуција (подоцна узнав дека белогвардејскиот полковник Сергеј Николаевич Трофимов во Југославија станал отец Алексеј). Меѓу мене – збунет и него – полн со сомилост, наеднаш се створи воспитувачот отец Пантелеј. С’рже неговиот пробивен баритон: „Без ручек и без вечера!“ ми го запиша името и профучи со расото крај мене. И отец Алексеј беше воспитувач, но не с’рже туку, кога си замина отец Пантелеј, рече благо: „Њишто, њишто. Јас ќе платам.“ И уште придаде: „Бох проштава њеповторени грјевови.“ Ми се допадна отец Алексеј (го замразив отец Пантелеј). Тогаш не ни можев да бидам свесен дека скршениот прозорец ми ја определил животната судбина. Да бидеш казнет без ручек и без вечера, не значеше само да не ручаш и да не вечераш. Тоа значеше да присуствуваш кога во огромната трпезарија го задоволуваат своето благоутробие нижекласниците и вистинските богослови. Клечев (по наредба на воспитувачот отец Пантелеј) до говорницата на средината од едниот ѕид на трпезаријата. На говорницата, вишекласник богослов, дежурен, през целото време читаше од Охридскиот пролог на владиката Николај Велимировиќ за житието на светецот, чиј ден јас го славев со епитимија. А светецот (читаше дежурниот) живеел крајно испоснички во Пустината Синајска и цел живот ниеднаш не се измил и ноктите не ги сечел и го мачел телото свое до жена недобрано на семожни начини (дури и човечки измет чистел со рацете...) и така се посветил да му е вечна славата и фалата. Слушав, морав да слушам, и среќен бев што не ручам со двестедевеесетидеветтемина (тристотиот бев јас) и што не ќе вечерам. Ете, колку неславно започна моето богословствување. Прегладнет бев и уморен бев од клечењето. Сите околу мене спиеја. Јас око на око не кладов. Лежев и гледав во светлите линии на таваницата што, низ прозорецот, ги извлекуваше една светилка однадвор. Гледав во линиите кога вратата скрцна. Поткренав глава и доловив човечка сенка што куца. Сенката куцаше помеѓу редиците кревети, се запираше да покрие отскриени, и пак куцаше се накај мене додека, најназад, не се надвиси над мојот кревет. Отец Алексеј рече: „Ње спиеш.“ Тој не прашаше, само го потврди гласно она во што беше уверен. Се облактив. „Не спијам, отче Алексеј.“ Ми подаде кршенка леб и во хартија завиткани маслинки (посен ден беше). Јас нешто ќе речев („Благодарам,“ можеби), но тој ме сопре: „Бох наш проштава еднаш повторен грјев,“ рече и закуца назад кон вратата. Утредента ме повика кај него во отадната зграда. Во собата беа уште двајца врсници. Ни читаше од Житија светих. Во дворот на богословијата имаше вратила, барми, алки и други соколски нешта. Бев слаб, сиот испреплеткан со жили. Решив да ги надрочам мишкиве. На глуждовита дебела гранка од стар чинар среде дворот, виси камбана. Вистинска, нешто помала, црковна камбана, не во камбанарија туку на гранка од чинар: ѕвонот нејзин ме разбудува секое рано утро а снага детска кревка се протега, сака да се тркала по креветот, можеби и галење на родител, но, уште ни минута непомината од ѕвонот, воспитувачите се истоваруваат во нашите соби, врскаат со кожени колани по ќебињата и фрчат казни – „Без доручек,“ „Без ручек“ итн. (отец Алексеј никогаш не е меѓу нив); камбаната повела во седум часот да се оди на доручек; камбаната им го најавува на богословите почетокот и крајот на секој школски час; камбаната кажува кога е ручекот; камбаната ѕвони за вечера; камбаната заповеда: „на занимање до девет часот ноќта“ и пак камбаната не разбудува... и така со ред, секој господов ден, години и години... Веќе во втората година, ѕвонот на камбаната на чинарот ми стана пријатен. Третата година, камбаната и отец Алексеј откорен го изменија палавиот Наум Фурнаџиев, синот на перачката Доста: не можев да си замислам живеење без камбани; ми се чини дека желба касај в уста да ставам не ќе имав ако пред тоа не заѕвонеше силно и ако по ѕвонењето не застанев простум крај моето место во трпезаријата и ако не го чуев гласот на дежурниот богослов: Пресвјатаја троице или Бист чрево твојеја трапеза42 или Јадјат убози и наситјатсја43 (за секој оброк посебна молитва)... и гласот на дежурниот-воспитувач-монах: Христе боже, благослови јастије и питије рабом твојим44... и Амин од триста грла. Ние бевме триста деца и младичи во црно. Повеќето од сиромашки куќи. Ѕвонот на камбаната не значеше за нас само: време е за станување време е за ручек, вечера... Камбаната нам ни зборуваше: Станувајте од кревет со сламница и со чаршафи и со ќебиња, ќе јадете, ќе пиете, ќе се наситите и вечер пак ќе легнете во топло. Слушајте ме за да станете свои луѓе! И многу бргу се закорна во нас-деца сознанието дека, ако нема камбана, нема ни покрив над глава никаде во светот, ни јадење што друг ти го готви и друг го плаќа. Затоа и Рафаел (Рафе) од дебарските села, кускулесто трумпалце, кога повторува клас та изгуби право да го слуша ѕвонот на камбаната, не смогна во себеси да најде друго живеење, живеење без камбана, и му се даде на Дрим кај Спилскиот Мост. Секоја вечер (место занимање до девет часот) ние тројца врсници сме кај отец Алексеј. Учиме молитви, слушаме прикаски за светци-подвижници, се пуштаме во свет непознат, древен, сосем недосеглив, и мечтаеме за таков живот што себеси се уништува заради друг еден во вечноста, сè уште неизјаснета во нашите детски глави, но сепак обележена некако со Христоса, со херувими, серафими... Често легнував в кревет сиот пренаситен со светожитејско благоухание и мојата разбудена вообразба го предваруваше сонот, навлегувајќи сè подлабоко во тајните на оној свет за кој, малу пред тоа кај отец Алексеј слушав сиот напнат, свет присакуван: ...Карпи надвиснати над налудничаво море. Исконска божја сила ја разбеснува водената маса, удираат во карпите синозеленикави товари и го призиваат судниот час кога светот содомогоморски ќе мора да се приклони пред гневот на Отец, Син и Светиот Дух. Брановите, за последен пат, предупредуваат грешните: „Покајте се, зашто наближува царството небесно!“ Јас не сум повеќе Наум. Сакам да бидам и веќе сум Инокентие (името ми се допадна, име на чуден светец што, со својот смирен живот, ја плени мојата детска душа) и постапно умирам за да живеам во вечноста, умирам тивко, нечујно, во испосничка пештера на Атон, ги слушам заканувањата на морето (всушност: на Синот Господов!) и презриво се кикотам, не! се клештам над ништожните земни довлети. Се соединувам, станувам едно со О н о ј што рекол: „Кој сака да оди по мене, нека се откаже од себеси, нека го земе крстот свој и нека тргне по мене!“ Одеднаш, бурите стивнаа, облаците се стопија во бела, никогаш невидена светлина, и птици запеаја нечуени мелодии и труби затрубија од белата светлина и... невидлива шепа фати да ме дави... Се разбудив: врсникот од креветот, слепен до мојот, пружил рака преку гушава. Ја поместиов раката, тој низ сонливо мрморење ми го опцу бога, јас реков: „Грешнику!“ и се свртив. Заспав без соништа. Една вечер, кај отец Алексеј слушавме потресна прикаска: Некојси светец бил мачен од незнабошците. Раце му кршеле, нос пресекле, очи искорнале: да се откаже од Христоса. Светецот не се откажувал, светецот се молел за грешните души на мачителите. Се молел светецот а во скршените раце стискал Евангелие. Му го истргнале незнабошците Евангелието од прекршените раце и го фрлиле во пламната фурна. Огнот се пепелосал, фурната истинала навчас а Евангелието останало нелизнато од пламењата. Отец Алексеј постави прашање: „Зошто не изгорело Евангелието?“ Ниеден од нас тројцата не знаеше да одговори. Та ние бевме уште деца. Одговори отец Алексеј: „Зашто верата негова била безбрежна!“ А ние, тројцата врсници, помисливме дека и нашата вера е безгранична. Затоа го украдов од масата ќибритот и, кога излеговме од темјаносаната соба на отец Алексеј, не отидовме на спиење а скршнавме накај аголот од зградата во кој се беше размрежила лозница. Сите тројца имавме мали Евангелија, отпечатени на, танка бела хартија. Го зедов моето, со црни корици (и другите две беа со црни корици), и, сиот вдаден во недоодната вера, го потпалив со ќибритче. Евангелието пламна! Бргу потоа, место него, на земјата останаа плочки од пепел... До ден-денеска поголемо разочарување не сум доживеал. Уверен сум, и моите врсници. Рече Првиот Врсник: „Значи, нашата вера не била безгранична.“ И рече Вториот Врсник: „Не сме му достојни на името господово.“ И најназад, сиот омаудред, реков јас: „Нашата вера е синапово зрно спрема верата на Маченикот.“ Таа ноќ не заспав. Заспав дури пред мугрите. Затоа ме разбуди ремникот на отец Пантелеј, затоа тој ѕвисна: „Без ручек!“ И му бев благодарен на отец Пантелеј што го казни моето слабоверие. Минеа години... Јас, Наум, фрлав снага и машинка купив за да ги силам влакната на образите и под носот. Но годините беа за мене пред се: освојување на светот од отец Алексеј со кој несетно срастував. Кога ја завршив полуматурата и кога станав вистински богослов, мене и на Првиот Врсник и на Вториот Врсник учењето ни одеше многу полесно отколку на другите другари. Зашто ние тројцата, уште деца, се поевме со богословието на отец Алексеј, четири години, секоја вечер наместо занимање, и одевме (пак уште деца) со него во малата грчка црква зафрлена некаде во лавиринтите на Битола и псалвевме при богослужбите на кои чинодејствуваше отец Алексеј, и шетавме во празници, пак со него, по манастири и така се подготвувавме за животот што ќе стане наш, живот со чија помош требаше да донесеме правда на земјата и да им се предадеме на вечните блаженства од оној свет до кој се пристигало низ не знам колку митарства. Носев црна блуза закопчана до гркленикот и црни клашнени панталони што не пафтаа и не беа мазни а не посакав да му доплатам на кројачот за поубави. Па сепак, потем некое време, во мене фати да се пали сила некаква што ми го ишара лицето со гнојни бабулици, а таа, силата, ме гореше со својот пламен (подруг од пламенот на верата), и таа беше, а не јас, што повторно ми ја засврдлеа желбата за доплатени панталони, за пафпаф-панталони, за густи та кастрени влакна под носот, за пополнети дупки на образите, за капа поднакривена... И така, тој, пламенот, ми ги закорна очите во набабрена девојчинска кецелка стегната со колан, и не ги откорнав очите сè дури не чув: „Карикатуро!“ и (знаете веќе) плисна смеење по шеталиштето, бегав зашеметен, со жарови во себе – „Науме, што правиш, Науме!“ бегав в богословија – „Карикатуро човечка, Науме!“ и се најдов пред орманот во подрумот – „Изгази ги жаровите, Науме!“ и се видов во огледалцето – „Грдотијо најнагрдена, Науме!“ Никогаш не ми била понужна близоста на отец Алексеј. Од подрумот, разбеснето задишан, јурнав преку дворот во другата зграда... „Молитвами свјатих отец наших, господи Исусе Христе, боже наш, помилуј нас!“45 измелив пред неговата врата и „Амињ!“ рече тој, и влегов таков, во огница. Го почувствував погледот негов благ, го почувствував а не го видов, зашто очите ми беа ничкосани. Погледот веројатно шеташе по бабулиците (ги броеше, сигурен сум!). Ништо не збореше. Затоа јас проговорив, јас поправо молев, коленичев: „Читај и раскажувај за свети Инокентие, отче!“ Дури сега му го зграбив погледот: да, шеташе од бабулица до бабулица. Јас продолжив да молам: „Читај, отче, те колнам, читај!“ Тој не читаше а молчеше. И јас молкнав. Стана, потоа, отец Алексеј, го зеде епитрахилот од масата, ја вовре главата низ отворот и, најназад, прозбори: „Кљекни!“ Клекнав. Го префрли епитрахилот преку мене клекнат и повела: „Гавар£ сè по ред!“ Говорев под епитрахилот: „Жарови имам во мене...“ и застанав. „Гавар£ сè по ред!“ повтори тој. Сега јас фатив сè по ред... зборувам а чувствувам: секој мој збор гасне по еден пламен, запискува по едно жарче. Потоа, низ мене се разлеа спокојство, снежнобело спокојство што исцелува душа прокажена... И пак минеа години... Но сега тоа беа години на младичот Наум кој решил, цврсто решил да стане Инокентие, штом ја досегне осумнаесеттата година, како што пропишале светите догми. Отец Алексеј со своето присуство ме уверуваше дека ништо не ќе ме попречи да станам Инокентие. Исто така, повеќе од кога и да е, узнав: Ѕвонот на камбаната и отец Алексеј ја сочинуваат специфичната тежина на еден подруг Наум кој се создавал низ богословските години. Без нив, мислев, не ќе можев ниту еден единствен миг да стојам простум во мојот свет што грижно го доградував со нивната помош. Бев на прагот од целта: „Ќе изучиш сè што има за учење, расо ќе ти облечат, службичка ,ќе ти дадат... животот ќе си го имаш во џебот!“ Така велеше мајка ми Доста, перачка, самокуќница, кога ме праќаше ваму, девет години пред целта. Тогаш тоа беше и моја цел, тогаш кога ми ја посочуваше мајка ми Доста. Како и за неа, и за мене целта значеше (покрај расото и службичката) и... пород. Таква ќе им биде, гледам, и на Првиот Врсник и на, Вториот Врсник, сега гледам иако некогаш, во вечерите при отец Алексеј, бев уверен дека по еден и ист пат ќе одиме сите тројцата. Но јас не можам поинаку, јас не ќе дишам ако ми се одземе воздухот монашки, Раната пролет, во 1940 година, отец Алексеј ме викна и ми рече: „Заминувам за Белград.“ Зборовите ме поткосија. Тој забележи и благо придаде: „По две недели се враќам.“ Се смирив, иако не сум имал причина за тоа. Зашто, потем две недели, од Белград не дојде отец Алексеј, туку Неговото преосвештенство далечноисточниот епископ на Задграничната руска православна црква – Алексеј. Двете недели, без отец Алексеј, чувствував како да се одгрчува нешто во мене а тоа ме плашеше. Нештото пак се згрчи кога го видов владиката Алексеј, но стравот остана. Зашто остана и сознанието дека сам не сум кадарен Нештото да го држам згрчено. Тој тогаш рече: „Синко Науме, часот дојде да стањеш Инокентие!“ Реков со стравот во себеси: „Не е ли рано, Ваше преосвештенство?“ „Посљедниот час дојде,“ сè така благо збореше. И придаде: „Пред да заминам на мојот даљечен пат со трње послан, ќе те ракоположам во манастирот Мала Богородица!“ И така... три дни и три наќи (последните дни и ноќи на останките од Наума Фурнаџиев) седев стуткан, тука некаде, можеби под собава во која спиете вие двајцата, ти Русанке и ти Денко, седев во ќелија без зрачка светло: требаше да ги направам последните духовни подготовки пред да станам Инокентие... Но јас ги потпирав со грбот двата ѕида што правеа агол и воопшто не знаев за себеси, бев втонат во бладачки сон низ кој јасно ги слушав камбаните што огласуваа јутрење и вечерње и јасно слушав чекори над мене и надвор гласови на манастирските братија и блеење на овците што ги враќаше од пасење слугата Игно... а сепак, тоа беа звукови во сон, звукови обични, овоземни, нехерувимски. Игуменот Иринеј (тогаш немаше накадрена брада) рече, пред да ме заклучи во ќелијата: „Размислувај, чедо, ттри дни и три ноќи, победи ги гревовите, всади го во себе ликот Христосов и, очистен, излези пред олтарот!“ Јас не можев да размислувам, ниту гревови да бројам, ниту лик Христосов да видам. Само звукови можев да слушам, но како што реков, звукови овдешни а не тамошни... Чудно: ниеднаш не помислив дека дојде часот кога ќе ми се исполнат дамнешните мечти. А и како може да се заметне мисла кога, од сиот мене, останале само ушите! Во бладачки сон бев и четвртиот ден, чекорејќи од ќелијата накај црквата... Ме придржува под мишка монахот Сава. Чекорам несигурно, ушите сега се наполнија со удири на клепало (клепало бие за погребение! – ми светна во главата) и, конечно, се најдов во полумрак избоден со врвови од пламенчиња на свеќи: свеќи на шандани и свеќи во раце на црни брадести луѓе поредени во полумракот обмирисан. Полумракот мириса на темјан. Монахот Сава ми ја стегна шијата кога дојдовме пред светите двери и јас знаев: метанија треба да правам. Пред секоја икона ми ја потстегнуваше шијата отец Сава и мене тоа ми годеше. Потоа, фати да ми го соблекува долгото палто та сетив леснина, ми ја откопча блузата сè до гркленикот, ја соблече и уште полесно ми стана, го истрга коланот од панталоните (каде ги џембосаа алиштата?) и чевлите, рече, собуј ги и чорапите. Бос, распојасан, по кошула истргана од панталоните што никогаш не пафтале ниту ќе пафтаат, стојам пред светите двери лесен, лесен како лист есенски, не! многу полесен: како пепелта од изгореното Евангелие ноќта под лозницата. Та јас нешто размислувам по три дни и три ноќи – звук! Но глас строг, прониклив, туѓ (пак звук!) не ми даде да бродам во мислите што: забучавија во мене. „Отверзи сердца твоего ушеса, брате, и слиши глас господен...“46 Горната усна на владиката Алексеј, застанат пред мене во срмена одежда, ги зафрла мустаќите што висеа кано на пченкин кочан. Стравот во мене сиот ме изморничави и тогаш, првпат тогаш стравот стана чекан што удира по моето срце. А владиката Алексеј го насмена срцето... Повторно се изгубив, втонав во истиот оној сон од манастирската ќелија... звуковите ги распознавам добро, зборовите што ечат под валчестиов свод ми се знајни и презнајни (целото чинодејствие на малата схима го учев деноноќно), одговарав сосем исправно на сите прашања. Но, ми се чини, ако воопшто имаше нешто јасно, тоа беше моето сопствено оттуѓување од самиот себеси и заместување со некој друг. Тој, другиот во мене, смирено и сигурно и навремено му праќаше старословенски реченици на полумракот избоден со свеќи. „Шчо пришел јеси, брате, припадаја свјатому жертвенику, и свјатјеј дружиње сеј?“47 праша строго Алексеј. Тој, другиот во мене, веројатно веќе Инокентие, одговори смирено и сигурно и навремено: „Желаја житија постническаго, честниј отче.“48 И се до крајот, мојот одговор на сите други пропишани прашања беше еден и ист: смирен и сигурен и навремен: „Еј богу содејствујушчи, честниј отче.“49 Со божјата помош имам желба: да се удостојам со ангелски образ да останам во манастир до смртта да живеам во девство, целомудрие и божевност да им бидам послушен на настојателот и на сите во Христа братија да ги поднесувам маките на монашкиот живот заради царството небесно... Не можам да се изначудам: зошто чеканот на Уплавот не забувта повторно кога владиката Алексеј, со истиот оној ненегов глас, ги изговори стравотните зборови: „Гледај, чедо, какви ветувања правиш пред господа Христа. Ангелите невидимо стојат и пишуваат сè што исповедаш и според тоа ќе бидеш суден на второто пришествие од господа Исуса Христа...“ Та, тоа беше вистинска закана и последно предупредување. Меѓутоа, старословенските зборови допреа до мене како шарки без никакво значење, како неразбирливи мрморења што луѓето ги цедат кога да се претставуваат еден другему. Се прекрстив, небаре прописот е таков, како и илјадници други верници кои, без возбуда, редот само да го сторат, се крстат по секое амин. Закана беше а јас останав сосем мирен. Но, веднаш потоа, ме бодна во ребрата на душата она што понатаму продолжи да се истура од устата на Алексеја... Цели реченици ми се врежаа во мозокот. Тие, речениците, и ден-денеска, како да ми ги заместуваат вивките. Сите луѓе имаат вивки во мозокот а јас реченици на Алексеј: „Ако навистина сакаш да бидеш монах, очисти се пред сè од секаква нечистотија на телото и на духот...“ „Ништо и никого да не сакаш повеќе од бога: ниту татка ти, ниту мајка ти, ниту браќа ти, ниту кого и да е од твоите; ниту самиот себеси не сакај се повеќе од бога; ниту царството на овој свет...“ „...Господи, боже наш, очисти ја неговата мисла од телесните похоти и од штетните прелести на овој живот...“ Ете, тие зборови ме уплашија и го подвижнаа чеканот на уплавот да бувта по срцето. И солза лизнав истовремено. Бев тажен. Во еден миг, посакав дури незапирно да слушам навреди од уста на девојка: „Карикатуро!“ и нека се смее шеталиштето како тогаш што се смееше кога, среде липите, почувствував дека почнувам да не сум дете! Но само во еден миг, зашто потоа, се што имаше во мене, па и желбата да чујам „Карикатуро!“, стана страв, колената фатија да ми се тресат како прат, веројатно толку видливо што го присилија Сава да ме прикрепи. Понатаму, малу созеден, сè врвеше без кинења, без мисли, и без болки, и без тетеравења. Тапо звучеа наредбите на Алексеј да му ги подадам ножиците, та подадов и му ја целивав раката, тапо ја сечат ножиците крстовидно мојата коса, тапо се носи попевот на владиката Алексеј: „Брат наш Инокентие (веќе станав Инокентие!) потстригает власи глави својеј...“50 Сè ечеше тапо во мене. Кога се врати отец Алексеј од Белград како владика Алексеј, усетив трат место усни при бакнираката. Сега, пак, јас сиот сум голем, добро сушен трат. Затоа, без какво и да е чувство, без зрачка радост или трошка тага, без капка волја им се предавав на црните луѓе и бев среќен што не учествувам во своето сопствено целосно отрпнување. Ми облекоа расо – „Нашиот брат Инокентие облекува облека на радоста,“ ме опасаа со појас – „Нашиот брат Инокентие ги препојасува своите бедра со силата на вистината, за да се смртви телото и да се обнови духот,“ ми навреа камилавка – „Нашиот брат Инокентие се покрива со шлемот на надежта за спасение...“ Потоа пеење на хорот од црните луѓе со свеќи, и бодливи целиви врз моето сè уште голобрадо лице... и водење во соба некоја, крцкот на врата, тишина, сам... полумракот стана полна темничина, во темничината клепање далечно... мртовец, можеби, закопуваат... нека закопуваат мртовци! што имам јас со нив? мене ми дојде часот (рече Алексеј) и немам ништо со други мртовци... освен со себе... ти, Русанке, божем спиеш... не спијам, вели таа... и ти, Денко, не спиеш? не стијам, признава Денко... зошто мижите спрострени крај огништето, тогаш? мислите ако се преправате, ,ќе узнаете повеќе! не, вели Денко, ние присуствуваме на твојот закоп... слушаш ли, владико Алексеј? закоп, велат... ха, ха, ха, ха! закоп! имате право... погребение... но, зар не ви е чудно: умрен а лежам меѓу вас живите? како може умрен и тука? кажи како воскресна, вели Русанка... како воскреснав? а знаеш ли дека воскреснат значи: умрен та оживеан? знам, повтори Русанка со лицето во боја на оревова треслинка... и ти мислиш сум воскреснал? видиш, и јас така мислев кога ми даде Митре летци да делам, и кога агентите ме врзаа клопец – „От години в Добруджа те чакам, либе“ и кога ти ги видов плетенките низ решетките, па дури и кога тогнав од гробиштата за наваму... но угоре онаму во снеговите, разбрав дека сум само гробник! а гробникот не е жив, не е вос-креснат... гробник е мртовец што заскитал по светов оти при живе имал нешто што му тежело та не можел во гробот да се истопи и така... ќе скита се додека не ја растовари тежината... тогаш, како стана гробник? праша Русанка... ...Неговото преосвештенство Алексеј замина на својот далечен пат, послан со трње. Останав сам во манастирот Мала Богородица. Обезглавен. Камбаните манастирски подруго ечеа во мене, лишен од благоста на погледот и од поткрепата на зборот на отец Алексеј. Но јас веќе бев вистински монах, Инокентие, се венчав со Христа за во вечни времиња и не гледав пред себе ништо друго освен монашкиот пат послан со трње. Затоа, потем една недела, како што ми повела Алексеј, слегов во Битола за да ги довршам уште неколкуте месеци од последната година на богословствувањето та, со милоста на охридско-битолскиот архиепископ Николај, да зимжам во Белград на теолошкиот факултет – „Архиереј да станеш, крстот на православието високо да го издигнеш!“ Не бев повеќе во собата со педесет кревети, туку во соба со три кревети, зашто не бев повеќе Наум, туку Инокентие. Другите двајца, не врсници туку постари монаси пратени да го изучат она што требало во младите години да го сторат, се однесуваат со мене како со најмлад брат у Христа. Пет дни живеевме заедно ние тројцата на островце среде морето од триста деца и младичи во црно. Седевме така петтото попладне на креветите и се преслишувавме од апологетика, кога на железната врата од дворот на богословијата се чу немоќно удирање на тупаници и гласот на вратарот-џин и други гласови потоа, меѓу кои еден познат, немоќен како удирите на тупаниците: „Синот да си го видам! Пуштете ме синот да си го видам!“ Нож ми го пресече дишењето. Двете бради на креветите останаа свртени кон мене и чекаа одлука. Смешни ми беа, зашто чекаа одлука од мене. Седев на креветот, книгата падната на колената прекриени со расо. Гласот оддолу се носеше низ отворениот прозорец, затоа едната брада стана и го затвори. Гласот ги руши стаклата и, малу позадушен, пак ми биеше во главата. А двете бради сè уште ја чекаа мојата одлука. Но одлуката ја донесе воспитувачот отец Пантелеј, кој влезе и рече: „Слези и покажи се пред мајка ти!“ Слегов во дворот отсутен. Видов отворен круг богослови пред вратата, го видов вратарот мустаклија и до него, пред вратата низ која ја пуштиле да влезе, мајка ми Доста, перачката, самокуќницата, надве пресвиткана. Таа сега јачеше. Завладеа тишина. Тишината £ ја крена паталечката глава. Уште во подвижот, очите £ се испуплија та се залепија – едното на моето расо, другото на мојата камилавка. Го чув пробивниот баритон на отец Пентелеј што заповеди нешто... и црниот отворен круг се избриша пред вратата, се испразни целиот двор. Пред вратата останавме: вратарот мустаклија, Доста перачката и јас Инокентие, најмлад брат у Христа. Одеднаш, крик на смртно пронижана тигрица го затна воздухот та сосема ми се одзеде дишењето: „Науме, сине, што чудо направи!“ Стоев збунет на десетгина чекори пред неа. Ли-цето £ беше глужд од болка. Ја исправи, одненадеж, пресвитканата снага и јурна во мене. Ја оставив да го згрепчи; расото и со сите насобраѕни сили да се обиде да го раскине. И пак друг донесе одлука: вратарот направи едно пет огромни чекори и ја истрга од мене. Правилна беше одлуката на вратарот, зашто јас веќе се бев откажал од мајката Даста – во Мала Богородица. „Пуштете мајка искрвена!“ пак викна грлесто, сега вклештена во шепите на вратарот-џин. Јас-трат, како пред неколку дни во полумракот со свеќи, бев каменосан и нем. „Синко, зошто бре синко, куќа затвори?“ Збореше постивнато, со определена намера: да ме разжали, да се откажам од стореното. „Невеста чекав, Науме чедо, да смени раце побелени перачки. А ти со црно ја зави мајка ти твоја што бело видело не видела.“ Реков за да речам кешто: „Поинаку не се можеше, мајко...“ и ја сфатив сета бесмислица на зборовите. „Зошто, бре чедо, не можело поинаку? Види какво мажиште ми стана, личен на мајка! Жена да свиеше на постела, пород да ти донесеше, на баба радост; куќа затворена да отвореше...“ „Жена за мене не е...“ прозборив и разбрав дека, ако продолжам вака, цел Пелистер глупости ќе напластам. Затоа придадов: „Мајко, дома пред икона севезден кандило палиш.“ „Кандило, севезден, синко.“ „На господа, мајко, и на свети Наума им палиш.“ „Ним, чедо.“ „Отсега за нив монашки живот ќе горам и посилно од илјади кандила ќе зрачам!“ „Кандилото гори со купено масло, дете: догори – купи друго, чинам. А тебе еден те има мајка,“ рече натажено. Не додржав повеќе и заодив назад за во собата кај што ме чекаа двете бради. Не, тие ѕиркаат низ прозорец, помислив. „Врати се, Науме!“ Застанав штрекнат и се свртив. Таа се извиваше како жила во шепите на вратарот, но шепите се покажаа орлови канџи та жилата не се истрга од нив. Зачекорив накај двете бради низ дворот опустен. Писна зад мене перачката самокуќница: „Ако не се вратиш, дури сум жива гологлава клетви ќе ти праќам!“ Не се свртив повеќе ни тогаш кога чув како тешко се затвори железната врата на богословијата. Клетвите срце исприштија. те прашав: како стана гробник? те прашав а не одговори, вели Русанка, спружена крај огнот со котле; збори а уста не растава... како можело да збориш без усни да одмрзнеш? не одговорив, велам... одбегнуваш одговор? одбегнував, но сега се исповедам, се исповедам пред стража одење и... не одбегнувам... тогаш? праша нестрпливо таа. тогаш... си спомнуваш ли кога дојдов во виулициве? си спомнувам... низ ноќта, во колоната, ти во Втората чета јас во Третата, разговаравме ли? се испитувавме секој себеси... се разголувавме секој себеси! и бидејќи не беше исповед, јас ја скрив мојата тајна... твојата т а ј н а? која? четврта ти реков дека си, а третата не ти ја ка-жав... не, не ја кажа... На крајот од годината излегов одличен и примерен меѓу одличните. Ректорот рече дека архиепископот дарувал согласност да одам на факултет. Затоа, летото се вратив во Мала Богородица. Да ја чекам есента во молитви и во пост. Како залутана овца се чувствував меѓу братијата, малу и тажен заради тоа што ја немав закрилата на отец Алексеј. Дните минеа некако со тропарите и со кондаците, и јас започнав, вистина тешко, но започнав да си ја наоѓам смислата на монахувањето. Отец Алексеј замина таму кај што изгревало сонцето и ми се стори дека бесповратно го однесе со себе некогашниот Наум Фурнаџиев а, во замена за него, на Инокентија му го остави ѕвонот на камбаните и љубовта кон смиреноста со која ќе ги победи (мора да ги победи!) и најлукавите блазнења на светот овдешен (првото веќе го победи пред железната врата на богословијата – „Жена да свиеше в кревет!“). И жугна во мене фиданка на среќа некоја, одамна несетена. Таа, исто така, беше знак дека ја ноаѓам смислата на моето монахување. Но еден ден... .. Беше недела, августовска недела. Со бројници во рацете, на чии килибарни зрна ги броев молитвите (подарок од Алексеј), излегував со постарите братија од црквата по литургија. Отаде манастирската порта се докутураа ждрингања на ѕвончиња од пајтонџиски коњ. Ми заповеди игуменот Иринеј: „Брате Инокентие, отвори ја портата!“ Одвај ги растокмив двете големи опковани поли и му сторив пат на пајтонот. Во него видов (морав да видам, та крај носот ми се стркалаа!) три деца, три деца и една жена и уште една жена во жолт басмен фустан со црни точки. Таа како зачудено да ме погледна, ми се насмевна и чув, веќе напред: „Благодарам, отче.“ И пак ме осмади нејзиниот глас: „Але, Крисула, колку младо калуѓерче!“ И чув палаво смеење на таа што се викала Крисула: „Е па, Марика, и млади и стари има.“ „Господи очисти грехи нашја...“ издрдорив и стрчнав накај мојата соба. Но игуменот Иринеј ме запре. „Одведи ги госпожите на нашите ктитори и приложници браќата Митраќевци во собата до владичката...“ И забрза некаде, мазнејќи ја ненакадрената брада (можеби да ја накадри?). Игно слугата и јас ги носевме куферите и кошниците а двете млади жени им се восхитуваа на убавините на манастирот среде разлистени дабје. Ги оставивме нештата та ми лесна што ќе можам да се сневидам од собата до владичката, но назамин пак го чув гласот на таа што се викала Марика: „Навистина, колку години имате?“ Јас гледав во жолто и црно некаде околу колената. Реков: „Ова е вашата соба, госпожи,“ а стравот ми ја искрши снагата. И уште: она што го крстив фиданка на среќа, се попари од врен некој ветар што проструи во мене. Тие дни бев во огница. Лежев во креветот и не одев ни на јутрење ни на вечерње. Само камбаните низ прозорецот ми праќаа поткрепа да издржам во маките што ме зајадија неочекувано. Но, изненаден и преплашен, забележив: без отец Алексеј, нивниот ѕвон е тих и потих. Се превртував во креветот неколку дни и ноќи, немо повторував молитви, па полугласно, па гласно, па, ми се чини рикав и ридаев, молејќи милост: да се исперат грешните мисли во мене. И ништо не стивна. Напротив, имав чувство дека, оние исти пламења што ми разгорија жарови на битолското шеталиште среде липите, разбеснаа сега вдвоени, втроени и ме уверија дека не ќе смогнам да ги надвијам, да ги престорам во пепел. Монасите беа повлечени секој во својата соба, сонцето надвор фрлаше пладневна светлина врз зеленилата, се беше собрано во свој сопствен покој: и братијата и дабјето околу манастирот и багремјето во дворот. Тишината насилно ме истрга од собата. Зашетав нечујно по чардакот, мерејќи ја со погледот должината на чекорите, расото пафташе достоинствено околу моите боси нозе и, добро ми беше да одам по чардакот со дрвени столбови, без мисли, со нестивнатата огница. Но чув чекори од зад црквата. Првпат ги чув тие чекори а веднаш знаев дека, се н е ј з и н и... Се обидов да избегам в соба та да се фрлам на кревет и да се грчам под расото... Не смогнав. Застанав зад еден дрвен столб и, сиот уплав, треперев чекајќи го моментот кога очите ќе ја зграбат жената Марика. Од зад аголот на црквата ѕирнаа жолтото и црното. Потоа ја видов сета (во пајтонот видов само насмеана уста; во собата до владичката видов жолто-црна басма околу колената). Носеше две стомни. Чекореше дребно и во одот одмерено и се тресеа градите под недозапетланиот фустан. Лицето, спржено со сончеви пламења, го красеа танки веѓи и очи – неузреани маслинки. Косата, црна-црна и кадрава и куса, мируваше во светлината без ветрец. Ја видов Марика полична од најличните пролети осумнаесет години што сум ги пречекувал. Застана пред чешмата, некаде под столбот зад кој треперев избезумен, и се ведна стомните да ги наполни. Очите мои – грешни, прегрешни! – се вовреа меѓу двете бујати дојки што сонце никогаш не ги бацило ни ветрови не ги испукале ни дождови не ги мекнееле. Градите беа два потира на кои некој им ги зел стојниците, смислено им ги одзел стојниците за вечно да мораш во рацете да ги држиш. Им се предадов на двата потира и страсно посакав од нив да се причестам... но тие бргу се скрија во жолтото и црното а јас се најдов во мојата соба, сам, распнат на крст од разгорени гламни. Таков, распнат, пак ја видов Марика, жената на еден од ктиторите на манастиров, сега уште појасно од преѓе зад дрвениот столб на чардакот. Нурнав сиот во неа, раздразнет до безумство – „Господи, очисти грехи нашја“,51 се причестувам алчно од двата потира под жолто и црно – „Владико, опрости безаконија нашја“,52ќе се пепелосам на разгорените гламни... Станав, зашетав низ собата со крст и со Христоса на исчаден ѕид, вршам како бесен коњ на гумно... Одненадеж, низ мене прелета молскавично: Таа сигурно затрудне од моите грешни мисли! Бос, распојасан, искубан, стрчав по скалилата, се пробив низ полумракот на црквата и застанав пред Марија од иконостасот. Кандило прскаше светли капки околу неа. „Пресвјатују, пречистују, преблагословенују, славнују владичицу нашу Богородицу и приснадјеву Марију...“53 шепотев во моето безумство, но застанав претрпнат: на облеката нејзина видов црно и жолто. Доближав, се прекрстив трипати, се потсегнав на прстите и ја бацив. Ја бацив во усните. Тогаш првпат усетив како пржеле усни во усни. Ме обзеде блаженство, никогаш невкусено и... покорно му се предадов. Не знам колку време помина така – усни во усни – но, кога ги откорнав моите од иконата, вреснав зашто видов што сторив, вреснав како мајка ми Доста пред богословската железна врата. „Богохулник...“ безбројпати повторував, влечкајќи се одвај низ темничината неиздупена од пламенчиња на свеќи, со премрежени очи влегов во собата и стоев. Долговреме стоев а рацете ми висеа спуштени низ расото и главата падната на градите. Тогаш конечно разбрав дека во мене нема ни толку сили колку што се потребни за да се биде Инокентие! Кога се заноќи – фрлив појас, соблеков расо, камилавката отпорано се тркалаше по креветот, ги собрав моите нешта во врзоп и нечујно излегов низ задното вратниче низ кое Игно слугата ги клоцаше овците, низ кое пак сум влегол како Денкова сенка. Во Битола се качив на возот и дојдов пред мајка ми Доста. Таа заплака кога ме виде, ме алкаше за да се увери јас ли сум, и плачеше, цел ден плачеше вртејќи се пред мене – по мене, повторувајќи до здодев: „Сине Науме, не те проколнав гологлава! Да знаеш, не те проколнав, чедо Науме!“ Зашто јас не бев Инокентие туку пак Наум Фурнаџиев. Сега знаеш како станав гробник – реков. Но Русанка лежеше крај огништето и пламенот £ го правеше лицето мртовечко и не откри усна, ништо на неа не се подвижна. Денко длабоко дише. Низ прозорецот од манастирската соба без монаси, квечерината постила од сонце избледнати црнини. Наум помисли: Наближува мојот час за стражарење! Постоја за да чуе одглас, но Денко дише длабоко во сонот и Русанка спие со мртовечко лице, та си повтори самсебеси: Наближува мојот час... КАКВА Е ОВАА НОЌ ШТО ШЕПОТИ? 14 ф е в р у а р и. Стигнавме во 15 часот во Караџова. За време на овој поход постојано врнеше снег. Виеја големи виулици. Луѓето беа боси и исцрпени. Имавме 3 смрзнати и 26 премрзнати. 3 а б е л е ш к а Во сите овие борби непријателот имаше големи загуби чиј број не можевме со сигурност да го утврдиме. На 7 февруари над Богомила, на 8 февруари на Илин Врв, на 10 февруари на сртот над Горно Радобил и на 11-ти кај Црна – непријателот по цел ден концентрираше сили и приготвуваше напад за утредента. Меѓутоа, утредента, кога нападот до детали беше зготвен и кога ќе почнеа жестоки грготевици, нас повеќе нè немаше зашто, во текот на ноќта, со вешт маневар се префрлавме на други позиции. НАБЛИЖУВА мојот час за стражарење! – тоа беше кобеж што го роди квечерината кога несетно се вовлече низ прозорецот од Мала Богородица. Сега не е квечерина а мрак од кој клапнатиот оган искинал неголема парка околу огништето. Во мракот, пак, кобежот буи. Наближува мојот час за стражарење! Наполно беше уверен дека не ќе го одмине таа чаша. Затоа траеше во аголот, нестрплив, сиот престорен во престрашено опчекување. Првпат во животот требаше сам да одлучува во судбоносен час. И порано имало судбоносни часови, но отец Алексеј беше секогаш присутен, тој беше закрила, и повеќе! тој одлучуваше за она што требаше да се одлучува. Од гробиштата наваму, Наум дишеше бесполезно, но не сам туку покрај Денка или покрај другите од Бригадата, сеедно. На Бобиш, кога се одлучуваше ќе живее ли шлемот со очи и со испарталавена шинела или тој, пак судбата му ја реши Денко кога го одврати шлемот во снегот на чистинката. А штом се најде сам од пругата влево, Наум се предаде. Им се предаде на белите сеништа што милозливо и скокотливо му смртвуваа штипка по штипка од неговото тело и од неговиот разум. Но дојде Денко, и така тој ги замести сеништата и тој понатаму повелаше со живнатото тело без разум, сè до манастиров. Сега, пак, никаква надеж, никаков избав нема: наближува часот кога ќе се најде сам среде белини што ги потемнува ноќта, сам очи в очи со... Очи в очи со што? Со кого? Вие сте тука пред мене – ти Русанке, што од зад решетките фрли зрачка на пречиста надеж во мене (но, кога се сретивме отаде решетките, згасна зрачката како сè дотогаш и оттогаш што гаснело кај мене!) и ти Денко, кој човечки ми позволи твоја сенка да бидам а еве сега, дојде часот сенката да се оддели од господарот и сама да живее (та, може ли човечка сенка без човек?). Вие сте тука и спокојно, неверојатно спокојно ги слушате моите бладања (а јас велам: блуења!) и, претпоставувам, скришно се поддупнувате со лактовите – „Од болва мечка прави!“ А немате право. Воопшто немате право. Вие, и сите други што ме познаваат, не можете, и да сакате не можете да го разберете кошмарот во кој живеам од мојот развод со Христоса. И да сакате не можете да си објасните што значи кога ќе дојдеш до сознание дека единственото нешто што си кадарен да го сториш е: да се предаваш! Кому и да е, но да се предаваш! И ништо друго освен да се предаваш... И Митре не можеше да разбере, кога дојде дома да ме вика за наваму. Тој ме сметаше херој (ха, ха, ха, ха!) кога велеше: „Ти дадов летци да растураш а не кажа во полицијата“. Да, тоа е точно. Во затворот не кажав ништо од она што знаев. Не знаев којзнае што, но не кажав ни зборче. Ме тепаа, ме толчеа и не кажав. И, што е најважно, на парчиња да ме сечеа – уста не ќе отворев. Можев да додржам зашто од малост бев учен како да трпам: од денот кога му го скршив прозорецот на отец Алексеј до мојот развод. Всушност, во затворот јас се предадов. Им се предадов на мачителите. Исто онака како што му се предадов на ѕвонот од камбаните, на отец Алексеј (да ми ја гмечи душата полни девет години!), на царството небесно, на имагинарните страданија Христа ради. Никогаш не сум дејствувал туку сум се предавал, да прават од мене она што посакале. Кога се разведов од Христоса, и тогаш јас не дејствував: стравот да не завтонам во уште поголеми богохулства (зашто веќе тонев) дејствуваше, стравот ме разведе. Без расо и без црн појас на половината и без камилавка и без спуштени коси, дојдов при тебе, Денко. Ти рече кога ме виде: „Добро стори, Науме!“ Јас се чувствував застоен во воздухот. Ти пак рече: „Човекот може да жртвува младост, но жртвата плод да донесе!“ Знаев дека не беа твои зборови, дека си ги прочитал или, чул, но ти завидував зашто ги изговори како твои да се, зашто од нив парееше мирис на живот твој а не мој. Ти ме учеше дрводелец да станам, ја делеше заработката со мене и така... дните минеа побргу од оние триста и шеесет по девет што ги запустив во богословијата. Пак имав поткрепа: се врзав за тебе та така најдов смисла некоја во живеењето без камбани. Ми беше добро оти ти постоеше, како што ми беша добро Алексеј кога постоеше. Но токму во тоа и е мојата несреќа: добро ми е кога ќе му се предадам некому. Верувај ми, искрено посакав да се борам за твојот свет што стана и мој, на синот од перачката самокуќница. Дојде војната и борбите за тој свет почнаа. Се разбира, ти прв влезе во огнот, плод требаше да донесеш, како што велеше, мораше да заминеш без да смогнеш да ме посоветуваш, да ме охрабриш (колку пекав тогаш за охрабрување!) или да ме повикаш со тебе. Свив тага кога останав пак обезглавен (мојата глава секогаш била насадена на туѓ врат!). Го замразив отец Алексеј. Никогаш не сум имал толку љубов колку што имав омраза! Зашто смирениот отец Алексеј, цели осум години со клештите на преподобноста кинеше меса од мојата душа, се дури сета не ја искорна безболно, несетно. Она што останало од детето Наум со џумки на главата и красти на колената, тој, најназад, го измеси во Инокентие и тешко ми е сега да го вратам грабнатото. Дојдов горе: преплашен зајак. Но дојдов. Бесполезно носам пушка, бесполезно се влечкав во Бригадата, се обидов да избегам и пак се најдов со вас. И бегањето и наоѓањето бесполезни. Но, молам да ми верувате, ти Русанке и ти Денко: сторив повеќе од што можев јас ваков – изгмечен, расчеренен, опустен и убиен уште пред да припукам и уште пред да припукаат во мене и уште пред да одам на стража! Убиен... Да можам јас да убијам, да убијам нечовек, сенката-Наум би станала човек! Гледаш ти, сега! Но, да убиеш нечовек значи: да дејствуваш. А јас можам само да се предавам другему. Тоа е да се смееш. Да се смееш и да плачеш. Откај огништето, низ мракот, Наум чу неразбирливи зборови на Русанка. Начули уши: со бесмислените зборови се смешаа се погласни офкања. Се поткрена: главата ги испразнила куршумите. Со ужасни болки во стапалата, се довлечка низ мракот до огништето. Фрли неколку суварки и пламенот одрежа поголема парка од мракот. Клекна, положи дланка на Русанкиното чело: огнови ја офурија дланката. Извади марама, ја наводни и сега, преку студено, дланката го притискаше челото. Пак сврена марамата и пак ја наводни. Русанка блада, се свива под ќебето, блада погласно и низ бладањето јачка уште погласно. Денка се разбуди. – Огница? – праша. – Огница – одговара Наум со раката на веќе смлачената марама. – Од кога? – Пред малку фати да блада. Денко клечи замислен над Русанка и Наум клечи, но ништо определено сега не мисли туку зјае во Денковите глисти што чукаат на слепите-очи. Врз нив потреперуваат одблесоци од пламенот. Денко стана, погледна во Бошковиот железничарски часовник во камарчето над огниште, и му се сврти на Наума. Рече: – Време е да го смениш Бошка. – Значи, дојде часот – за себе измрмори Наум. – Дојде – вели Денко. – Јас ќе те одведам. Од северната страна на манастирот, недалеку од опкованата порта, има вишинка. На неа: десетина дабје густо застоени еден крај друг. Дабјето го сенчат снегот под себе, зашто со гранките варосани ја обессилуваат месечината. Наум стои зад еден даб, вкостенет, набере нежив. Црното долго-палто се прелива со сенките на дабјето. Ја стега пушката очајнички, како давеник сламка – „Ниеден давеник не се спасил со сламка!“ Отфрли очи во ноќта шепотлива (што шепоти ноќта? и кому?) и ветроштињска, зашто тој чека да застане веќе очи в очи со... со ноќта? Та, ноќта е тука насекаде! И шепоти ноќта среде тишината. Никакви гласови нема, ни шумови нема, само шепотење некое чудно. И птица нема да чуе – „Птиците се селат наесен“, а и да има, не би можел да им го распознава гласот, ниедна птица не знае... да, познава само врапци и ластовици; ниту дрвја распознава, ниту цвеќиња, ниту ѕверови, та му се чуди на Денка како можеше да го изведе низ белиниве дотука, кога белото е бело и накај Бахово и накај Србија и дрвјата се исти сите: со стебла и со гранки а напролет и со лисја. По што ја распознава Денко посоката? Како знае каде е Црна? Чека, рече, да се соземала Русанка и да отпочинеле тој и Бошко за да заминеме по Бригадата... Русанка блада со рани на нозете, тие двајцата, можеби, отпочинуваат а тој, Наум, на вишинката над манастирот стражари за непријателот да не ги изненади, живи да не ги фати... И толку... Мислите се враќаат низ очите пак во ноќта и не можат да забродат подалеку од патот крај вишинката. Под кошулата го навлажи студена пот. Ќе издржам ли четири часови? Го чу срцето, поправо чеканот на Уплавот што удира по срцето. Не ќе припукне ли за овие четири часови? Ноќта мирува и шепоти. Каква е оваа ноќ што шепоти? Студената влага под кошулата му ја м!орничави кожата. Пак студови! Не може да се изначуди: еве на стража е, судбата – своја и на тројцата во манастирот – ја решава, а ништо ново не доживува, сè оној ист страв што му се всади уште при првиот чекор во виулиците, сè истиот студ што бргу ќе го одменат огнови за пак студот да ги потули, студот што ќе го одменат огнови и така во бескрај... Бескрај? Зарем нема крај на распнувањава? Да крвавиш во душата и црвени капки да капеш по белиниве – „Бели траги со црвено“ и шлемови со очи во кои си немоќен да пукаш... и сето тоа до бескрај? И животот да, го имаш на Русанка со пронижани нозе и на Денка и на Бошка прекапнати... до бескрај? Ноќта шепоти и шепотот му танцува по нервите. Шепотот не е на ноќта. Под него, сè уште далеку, на патот за в манастир, гробничавата ноќ фрба тивки гласови. Тие не се шепоти, а најмалку на ноќта. Здрвен под дабјето, Наум и самиот стана простумно стебло. Пушката ја впива во телото, челикот веќе го жули – „Давеник не се спасил од сламка!“ Трепери под палтото и го чека часот, часот го чека да дојде. Шепотот не беше никаков таинствен шепот, туку обичен полугласен разговор: – Пристигнахме, още малко там сме.54 – А бе, Юрдане, какъв човек беше тоз слугата?55 – Човек. В манастира слугуваше и умре.56 (Слушаш, Науме? Игно Подземски умрел!) – Клучът на манастира у теб ли е?57 – У мен. Ще си починем а след това, срещу шумкарите...58 Тие се двајца на педесетина чекори од него еден. Педесетте чекори сигурно станаа четириесет... Наум чека да се стровали под дабјето погоден од куршум – „Дојде мојот час!“ Чека и така, чекајќи, незнајна сила му ја закрева пушката што дотогаш беше впиена во долгото-палто, ја сврти цевката во едниот од двајцата, полиени со мртовечкото бледнило на месечината, и... прстот од десната рака (неговиот прст од неговата десна рака!) го притисна чкрапецот. Пукот, далечен пунот се донесе одвај до него – „Не пукај, одбери, нишани и... пукај!“ Наум пак ги беше отфрлил очите во ноќта што оддолу, од патот, му праќаше гласни светнувања. 1958. 1 Овој и другиот курзивен текст во почетокот на главите е извадок од Дневникот на Првата македонско-косовска ударна бригада (сега Петнаесетта пролетерска.) Дневникот го водел, во време на Февруарскиот (Богомилскиот) поход во 1944 година, командантот на Бригадата Петар Брајовиќ – Ѓуро. Цитатите се преведени од српскохрватски јазик. 2 Тивар (Текстилна индустрија Вараждин) – предвоена фабрика за конфекциска облека. 3 Со молитвите на светите отци наши, господи, Исусе Христе, боже наш, помилувај н¢. 4 Ученици сме трезвеници. 5 Зборувај бугарски. 6 Каде, стрико Игно? 7 Седни! 8 Надеж моја, сине убав мој, в грижи радост, во радоста грижи, може сетно и татко ти твој те милува пред крајот што ближи... (Цитираните стихови во книгава, од бугарски и од српскохрватски јазик, ги препеа Анте Поповски.) 9 Јас имам една ќерка. 10 Заминувам за да не се вратам... 11 Та-ка! И тоа се сврши... 12 Родината ме вика во бој. 13 Што? 14 Жива ќе е! И јас велам: жива ќе е! И покрај с¢. Јуди Искариотски, од Видинско сум дошол овдека во вашите разбојнички гнезда. За ќерка ми да живее... 15 Видинско, ти мислиш дека е селце... Тоа ти е, братче, како цела Македонија! И не прекинувај ме кога зборувам! Дојдов, велам, со слободата и ред да донесам. Владетелство. А вие? Против владетелството! Можете ли, бре, вие Македонците без нас? Ќе се истребите еден со друг. Крум? 16 Убаво му рече, бре Јурдане! 17 „Ти си Бугарин, оди си.“ 18 Не преведено од грчки на наш јазик значи да. 19 чети 20 Баталјон на Првата македонско-косовска ударна бригада, чиј командант беше Зуфер Мусиќ. За време на Февруарскиот поход, овој Баталјон не се наоѓаше во составот на Првата туку дејствуваше во Тиквешко, со Втората бригада. 21 Великиот царски војник. 22 Скокај, играј... скокај, ете така, играј! 23 Со години в Добруџа те чекам, либе 24 Гушни си ги колената 25 Врзи го! 26 Скокај, играј, мајчицата твоја распопска комунистичка! 27 Ти да дојдеш со бугарска, војска. 28 И при мене, милно либе, пак дојди, нема да се разделиме! 29 ... во Добруџа се вее, мамо, бугарскиот трибоен бајрак... 30 Пушко моја, драг другар мој, на срцето галенице моја, јас со тебе влегувам во бој да загинам за земјата своја... 31 ...Утре в бојот ако паднам јас... 32 ти остани покрај мене стројна, и продолжи да војуваш в час дур’ не сврши таа црна војна. 33 Оценката двојка беше непреодна во училиштата на Кралството Југославија. 34 Бахово – село во Егејска Македонија 35 Фала им на височините... благословен е оној што оди во името на господа... 36 Војници, а вие? 37 Кажете ја паролата, бре? 38 Дојдите кај нас и ќе ви ја кажеме! 39 А бре, какви војници сте? 40 Пресвета троице, помилувај не, господи, очисти не од гревовите наши, владико... 41 Господи, тебе те призивам. 42 Телото твое стана света трпеза 43 Јадат сиромасите и ќе се наситат 44 Христе боже, благослови го јадењето и пиењето на слугите твои. 45 Со молитвите на светите отци наши, господи Исусе Христе, боже наш, помилувај не! 46 Отвори ги ушите на твоето срце, брате, и чуј го гласот господов... 47 Што си дошол, брате приклонувајќи му се на светиот жртвеник и на оваа света дружина? 48 Имам желба да живеам испоснички живот, чесни отче. 49 Да, со божја помош, чесни отче. 50 Нашиот брат Инокентие ги потстрижува космите на главата своја. 51 Господи, очисти н¢ од гревовите наши. 52 Владико, опрости ни ги беззаконијата наши. 53 Пресветата, пречистата, преблагословената, славната владетелка наша Богородица и секогаш девица Марија. 54 Пристигнавме, уште малку и таму сме. 55 А бре, Јурдане, што човек беше тој – слугата? 56 Човек. Во манастирот слугуваше и умре. 57 Кај тебе ли е клучот од манастирот? 58 Кај мене е. Ќе си отпочинеме а потоа против шумците (подбивно име за партизаните). --------------- ------------------------------------------------------------ --------------- ------------------------------------------------------------